Η Επιτήρηση ως Ρόλος

1

Μετά την απόδρασή του από τον πύργο του Ιφ και την ανακάλυψη του θησαυρού που του είχε υποδείξει ο γέροντας συγκρατούμενός του, ο Εντμόντ Νταντές έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιό του για να εκδικηθεί τους δεσμώτες του. Προκειμένου να πετύχει το σκοπό του, μετονομάστηκε σε Κόμη του Μοντεκρίστο. Επρόκειτο, πράγματι, για μια ευφυέστατη επιλογή: Η ενωτική-φεουδαρχική κοινωνία διαφύλασσε με ευλάβεια το ρόλο του αριστοκράτη για λίγα, εκλεκτά μέλη της και ήταν πρόθυμη να παραχωρήσει μεγάλα μερίδια εξουσίας σε αυτούς που υποδύονταν τέτοιους ακριβοθώρητους ρόλους.

Αλλά εκείνη η κοινωνία – και οι μύθοι στους οποίους είχε θεμελιωθεί, με προεξάρχοντα το μύθο του Θεού – έπνεε ήδη τα λοίσθια την εποχή που διαδραματίζονταν τα γεγονότα στο μυθιστόρημα του Δουμά (ενδεικτικό παράδειγμα αυτής της παρακμής είναι το γεγονός ότι ακόμα και ο ίδιος ο Νταντές αγόρασε τον τίτλο του Κόμη από την κυβέρνηση της Τοσκάνης). Η μετάβαση στη θεαματική δημοκρατία της αγοράς – ως ακριβές αντίστοιχο της δικτατορίας του κεφαλαίου στη σφαίρα της παραγωγής – έφερε μαζί της και τον εκδημοκρατισμό των ρόλων: Στο σπίτι και στο σχολείο, στους χώρους παραγωγής και κατανάλωσης οι ρόλοι πολλαπλασιάζονται ασταμάτητα, αγκαλιάζοντας σταδιακά κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής. Την ίδια στιγμή, αυτός ο αυξανόμενος πληθωρισμός των ρόλων συνεπάγεται την αναπόφευκτη υποτίμηση και την ολοένα μεγαλύτερη ασημαντότητά τους, σύμφωνα με τον αδυσώπητο νόμο της προσφοράς και της ζήτησης. Το Πανεπιστήμιο δε θα μπορούσε να εξαιρεθεί από αυτή τη διαδικασία παραγωγής νέων μορφών αλλοτρίωσης:φοιτητές και καθηγητές, υπάλληλοι στις γραμματείες και στη βιβλιοθήκη, υπεύθυνοι εργαστηρίων και θυρωροί, υποψήφιοι διδάκτορες που αναλαμβάνουν το ρόλο επιτηρητών στη διάρκεια της εξεταστικής περιόδου συγκροτούν μέσω του ίδιου του διαχωρισμού τους μια ακαδημαϊκή ψευδο-κοινότητα, επιβεβαιώνοντας ότι «το θέαμα συνενώνει το διαχωρισμένο, αλλά το συνενώνει ως διαχωρισμένο»<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]-->.

2

Η πρόβλεψη που διατύπωσε γύρω στα 1920 η Αλεξάνδρα Κολλοντάι αποδείχτηκε εξαιρετικά ακριβής: Ο θεσμός της οικογένειας βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε κατάσταση αποσύνθεσης, και κανείς δε χρειάζεται να λυπάται γι’ αυτό. Η οικονομική λειτουργία που επιτελούσε στο παρελθόν η οικογένεια (ως ατομική μονάδα παραγωγής και κατανάλωσης) έχει ουσιαστικά εξαλειφθεί σήμερα, στο βαθμό που αυτές οι διαδικασίες παραγωγής και κατανάλωσης έχουν πλέον κοινωνικοποιηθεί σχεδόν στην ολότητά τους. Ωστόσο, παρά τους αναπόφευκτους κλυδωνισμούς της, η οικογένεια εξακολουθεί να επιβιώνει ως ένας ζωντανός-νεκρός, ένα βαμπίρ που στραγγίζει και κλέβει τη ζωή χωρίς να σκοτώνει τα παιδιά-θύματά του, τα οποία εν συνεχεία μετατρέπονται με τη σειρά τους σε ζωντανά πτώματα κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του θύτη τους. Αυτή η φαινομενικά παράδοξη ανθεκτικότητα οφείλεται σε μια επιπλέον κρίσιμη λειτουργία που συνεχίζει μέχρι σήμερα να διεκπεραιώνει η οικογένεια συμβάλλοντας στην ομαλή αναπαραγωγή της θεαματικής κοινωνίας. Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο έδαφος όπου το νεαρό άτομο υποβάλλεται και εθίζεται σταδιακά στις ανταλλακτικές σχέσεις και στην υποταγή έναντι της ιεραρχημένης εξουσίας μέσα από ένα πολύπλοκο σύστημα ανταμοιβών και ποινών (π.χ. το παιδί επιβραβεύεται με μια σοκολάτα όταν αποφεύγει τις αταξίες ή ο έφηβος σπεύδει να επιστρέψει στο σπίτι μέχρι τις δώδεκα το βράδυ υπό το φόβο της πατρικής τιμωρίας).

Μέσα σε αυτό το πρωταρχικό εργοστάσιο της αλλοτρίωσης γεννιέται ο χαρακτήρας του παιδιού ως ένα μακροχρόνια σταθερό πρότυπο συμπεριφοράς που, ανεξάρτητα από τις επιμέρους διαφοροποιήσεις ή ποικιλίες του, θεμελιώνεται στη φετιχοποίηση της ανταλλακτικής αξίας και της αυταρχικής εξουσίας. Ο χαρακτήρας είναι ένας στερεοποιημένος μηχανισμός άμυνας που ενσωματώνεται καταρχήν από το άτομο στο οικογενειακό περιβάλλον και εν συνεχεία αναπαράγεται σε όλες τις σχέσεις της καθημερινής του ζωής<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]-->. Η πανοπλία του χαρακτήρα προστατεύει το άτομο από τα επώδυνα τραύματα που μπορεί να συνεπάγεται μια άμεση επαφή ή μια απρόβλεπτη συνάντηση αλλά, ταυτόχρονα, καθιστά το άτομο ανίκανο να γευτεί τη χαρά και τις απολαύσεις μιας τέτοιας συνάντησης (ενδεικτικό παράδειγμα εδώ αποτελεί η συχνή έλλειψη τρυφερότητας στις ερωτικές σχέσεις). Επιπλέον, ο χαρακτήρας αποτελεί την αναγκαία πρώτη ύλη της οποίας η κατεργασία παράγει την πληθώρα των ρόλων που κατακλύζουν όλους τους τομείς της αλλοτριωμένης ζωής. Πραγματικά, ο ρόλος δεν είναι παρά εκείνο το πρότυπο συμπεριφοράς που ανταποκρίνεται σε ένα συγκεκριμένο σύνολο στερεοτυπικών απαιτήσεων<!--[if !supportFootnotes]-->[3]<!--[endif]-->. Αυτό σημαίνει ότι ο ρόλος είναι μια ειδική εκδήλωση του χαρακτήρα – δηλαδή της αποξένωσης του ατόμου από τον εαυτό του και από τον Άλλο. Η επιτήρηση είναι απλώς ένας από τους καρκινικά πολλαπλασιαζόμενους ρόλους στο εσωτερικό της θεαματικής κοινωνίας.

3

Η εξεταστική είναι το ιερό βασίλειο της αξιοκρατίας. Η αξιοκρατία – όπως φανερώνει και η ίδια η λέξη – είναι το κράτος (δηλαδή η κυριαρχία) της αξίας. Εξάλλου, είναι γνωστό ότι η μοναδική αξία που αναγνωρίζει η κυρίαρχη κοινωνία είναι η ανταλλακτική αξία – η τιμή που αποδίδεται σε κάθε αγαθό ή ζωντανό πλάσμα, το οποίο υποβιβάζεται σε εμπόρευμα για να πουληθεί στην αντίστοιχη αγορά. Στο αμφιθέατρο όπου διεξάγεται η εξέταση, ο φοιτητής εκπαιδεύεται ακριβώς να πουλάει τον εαυτό του και να αμείβεται με το κομμάτι γι’ αυτή την πώληση («πόσους βαθμούς μετράει το κάθε θέμα, κύριε καθηγητά;»), καλείται να αποδείξει ότι είναι ένας παραγωγικός εργάτης, μαθαίνει να πολεμάει μόνος εναντίον όλων για έναν καλύτερο βαθμό που θα διευκολύνει την πρόσβασή του σε ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα ή το διορισμό του σε μια καλή θέση στο σημόσιο. Σε αυτή την επικράτεια της αξίας ο ανταγωνισμός, η εξατομίκευση και η απουσία επικοινωνίας αναγορεύονται σε απαραβίαστες αρχές (κατά συνέπεια, είναι ολοφάνερο ότι η κατάργηση της αξιοκρατίας αποτελεί βασική επιδίωξη εκείνων που θέλουν να καταργήσουν την αξία και το κράτος της).

4

Ο ρόλος της επιτήρησης είναι να εγγυηθεί την αξιοκρατική διεξαγωγή της εξεταστικής διαδικασίας. Ο επιτηρητής καλείται να περιφρουρήσει αποτελεσματικά το οργανωμένο καθεστώς της γενικής απομόνωσης. Για το σκοπό αυτό, αποτρέπει και καταστέλλει εν τη γενέσει της κάθε απόπειρα επικοινωνίας ή συνεργασίας μεταξύ των εξεταζόμενων φοιτητών (αυτή η συνεργασία μπορεί να προσλάβει διάφορες μορφές, όπως η αντιγραφή, τα σκονάκια και οι κόλλες που ανταλλάσσονται στο αμφιθέατρο ή στις τουαλέτες κ.λ.π.). Ο επιτηρητής οφείλει να ανακαλύπτει και να τιμωρεί παραδειγματικά αυτές τις επικίνδυνες παρεκκλίσεις, έστω κι αν αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να ψαχουλέψει μέσα στο καλάθι με τα χρησιμοποιημένα κωλόχαρτα για να ανακαλύψει ένα σκονάκι ή ακόμα ότι θα κινδυνεύσει να υποστεί ένα ταπεινωτικό γιαούρτωμα (το οποίο, άλλωστε, αξίζει στο ακέραιο) από κάποια αθεράπευτα απροσάρμοστη μειοψηφία “εξτρεμιστών”.

5

Πέρα από την προφανή σαδιστική διάσταση που ενυπάρχει στην τιμωρία του φοιτητή-παραβάτη ως εργαλείο αυτοεπιβεβαίωσης του επιτηρητή-δημίου, η επιτήρηση – όπως και οποιοσδήποτε άλλος ρόλος – επικυρώνει την παντοδυναμία του μαζοχισμού στην αλλοτριωμένη κοινωνία. Καταστέλλοντας κάθε ίχνος συνειδητής συνεργασίας μεταξύ των φοιτητών στο αμφιθέατρο, ο επιτηρητής πασχίζει ουσιαστικά να καταπνίξει τη δική του επιθυμία για τη δημιουργία άμεσων επαφών και απρόβλεπτων ή ριψοκίνδυνων συναντήσεων – μια επιθυμία που απωθήθηκε ήδη από τα παιδικά χρόνια χάρη στην αρματωσιά του χαρακτήρα αλλά ποτέ δεν έπαψε να σιγοκαίει μέσα του αναζητώντας την εκπλήρωσή της. Στο βαθμό λοιπόν που εμπεριέχει στοιχεία πραγματικής ατομικής θυσίας, ο ρόλος της επιτήρησης εκτελείται μονάχα υπό την προϋπόθεση μιας επαρκούς αποζημίωσης. Τέτοιες μορφές αποζημίωσης μπορεί να είναι ο ψευδεπίγραφος σεβασμός που επιδεικνύουν οι φοιτητές («μπορώ να έχω άλλη μία κόλλα, παρακαλώ;»), το επιδοκιμαστικό βλέμμα του καθηγητή προς τον επιτηρητή που φροντίζει να «απομακρύνει όλες τις σημειώσεις από τα έδρανα» και «να κλείσουν όλα τα κινητά» πριν αρχίσει η εξέταση ή, σπανιότερα, μερικά ευρώ ως ανταμοιβή για δύο ώρες αφόρητης πλήξης. Αλλά η πραγματική αποζημίωση του επιτηρητή για την επώδυνη επιλογή του να υποδυθεί κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι βρίσκεται αλλού: Η επιτήρηση είναι η τελετή μύησης του υποψήφιου διδάκτορα στις ανώτερες βαθμίδες της ακαδημαϊκής ιεραρχίας. Είναι το εργαλείο που εξασφαλίζει αντικειμενικά τον απογαλακτισμό του από το φοιτητικό σώμα και, ταυτόχρονα, αποτελεί τον προθάλαμο για την εισδοχή του στην ιεραρχικά ανώτερη κατηγορία των διδασκόντων. Με την επιτήρηση (όπως και με ένα πλήθος άλλων υποδειγματικών συμπεριφορών μέσα και έξω από το αμφιθέατρο, στους καθηγητικούς διαδρόμους και στα επιστημονικά συνέδρια), ο υποψήφιος διδάκτορας καλείται να αποδείξει ότι αξίζει την προαγωγή του στην κλίμακα της διαχωρισμένης γνώσης. Επιπλέον, η ταύτιση με την εικόνα του καθηγητή-αφέντη διευκολύνει την είσοδό του στους επιστημονικούς κύκλους και του προσφέρει την ψευδαίσθηση μιας συλλογικότητας, η οποία επουλώνει τις πληγές από την απουσία οποιασδήποτε βιωμένης κοινότητας στην καθημερινή του ζωή.

6

Το 1968, σε κάποιο εργοστάσιο αυτοκινήτων κοντά στο Ντιτρόιτ οι ελεγκτές μαζί με τους εργάτες του τμήματος συναρμολόγησης οργάνωσαν ένα διαγωνισμό. Οι εργάτες αναλάμβαναν καταρχήν να μη στερεώνουν τελείως τις μπιέλες σε μερικούς τυχαία επιλεγμένους κινητήρες. Στη συνέχεια, όταν ακούγονταν περίεργες δονήσεις (δηλαδή όταν άρχιζε να χτυπάει η μπιέλα) ο ελεγκτής που έκανε τις δοκιμές επιτάχυνε τον κινητήρα στις 4 ή 5 χιλιάδες στροφές το λεπτό μέχρις ότου η αστερέωτη μπιέλα έσπαζε τον κινητήρα και εκσφενδονιζόταν στην άλλη άκρη του εργοστασίου. Το γεγονός γινόταν δεκτό με ενθουσιώδεις ζητωκραυγές και ο συγκεκριμένος ελεγκτής κέρδιζε έναν πρόσθετο βαθμό. Ο διαγωνισμός συνεχίστηκε για πολλούς μήνες (καταστρέφοντας πάνω από 150 κινητήρες), ενώ τα στοιχήματα έδιναν και έπαιρναν<!--[if !supportFootnotes]-->[4]<!--[endif]-->.

Από το πανεπιστημιακό αμφιθέατρο δε λείπουν παρόμοιες στιγμές επικοινωνίας και συνειδητής συνεργασίας μεταξύ φοιτητών και επιτηρητών κατά τη διάρκεια της εξέτασης. Εδώ, τον πρώτο λόγο έχει συνήθως η γλώσσα του σώματος: Λοξές, διστακτικές ματιές αμοιβαίας κατανόησης τη στιγμή που κάποιος φοιτητής ανοίγει βιαστικά ένα βιβλίο. Μερικά φευγαλέα χαμόγελα τη στιγμή που ένα σκονάκι μεταφέρεται από χέρι σε χέρι υπό το “άγρυπνο” βλέμμα του επιτηρητή ο οποίος, αυτή τη φορά, φυλάει τσίλιες δίπλα στην πόρτα για να βεβαιωθεί ότι δεν πλησιάζει ο καθηγητής. Μικρές συνωμοσίες σιωπής και αυθεντικές εμπειρίες παιχνιδιού που επιβεβαιώνουν ότι «μέσα στον πραγματικά αντιστραμμένο κόσμο, το αληθινό είναι μια στιγμή του ψεύτικου»<!--[if !supportFootnotes]-->[5]<!--[endif]-->. Όχι, δεν επιθυμούμε απλώς τη μέτρια εκτέλεση των ρόλων ούτε μας αρκεί να αμβλύνουμε πρόσκαιρα μερικές όψεις της γενικευμένης απομόνωσης για να καταστήσουμε λιγότερο ανυπόφορη την επιβίωση μέσα στο θέαμα (ωστόσο, εκείνος που ισχυρίζεται ότι μπορεί να αποτινάξει από πάνω του όλους τους ρόλους χωρίς πρώτα να καταστρέψει τη διαχωρισμένη κοινωνία θα βρεθεί, αργά ή γρήγορα, αναγκασμένος είτε να καταφύγει στο μυστικισμό είτε να υιοθετήσει την πόζα του “καθαρού” επαναστάτη, η οποία δεν είναι παρά ένας ακόμα αξιολύπητος ρόλος). Θέλουμε να μεταστρέψουμε τη μονότονη διαδοχή των ρόλων σε ένα συλλογικό παιχνίδι ατέρμονων μεταμορφώσεων, όπου ο καθένας θα χάνει και θα ανακαλύπτει ξανά τον εαυτό του κάθε μέρα, κάθε στιγμή μέσα στον λαβυρινθώδη πλούτο της επανοικειοποιημένης καθημερινής ζωής.

Αλλά ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι το σαμποτάζ που αποκτά συνοχή και συνείδηση δεν αποτελεί ένα καλό πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση;

Πριονιστήριο το Χρυσό Χέρι

Αύγουστος 2009

<!--[if !supportFootnotes]-->
<!--[endif]-->
<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]--> Γκυ Ντεμπόρ, Η Κοινωνία του Θεάματος, Θέση 29.

<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]--> Βλ. σχετικά Βίλχελμ Ράιχ, Η Ανάλυση του Χαρακτήρα.

<!--[if !supportFootnotes]-->[3]<!--[endif]--> Η λεπτομερής ανάλυση του ρόλου υπάρχει στο βιβλίο του Ραούλ Βανεγκέμ Η Επανάσταση της Καθημερινής Ζωής (Κεφ.15).

<!--[if !supportFootnotes]-->[4]<!--[endif]--> Η περιγραφή αυτή βασίζεται στο άρθρο “Ο Αντι-σχεδιασμός στο Εργαστήρι” που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση RadicalAmerica.

<!--[if !supportFootnotes]-->[5]<!--[endif]--> Γκυ Ντεμπόρ, Η Κοινωνία του Θεάματος, Θέση 9.

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License