Το κατασκευασμένο περιβάλλον ως φορέας κοινωνικοποίησης - το παράδειγμα του σχολείου

από προλ 11/06/2012 10:06 πμ.

Θεματικές:  Εκπαίδευση, 

Το κατασκευασμένο περιβάλλον ως φορέας κοινωνικοποίησης - αναλύοντας το παράδειγμα του σχολείου

[απ' το blog enfant de la rage]

Το άτομο δεν μπορεί να νοηθεί ως αυθύπαρκτη οντότητα, ξεκομμένο από την κοινωνία μέσα στην οποία αναπτύσσεται Δεν υπάρχει δηλαδή κάποιο αμόλυντο σημείο αφετηρίας της ανθρώπινης υποκειμενικότητας, αναφερόμενοι στον φιλελεύθερο μύθο του προκοινωνικού ατόμου, ενός ατόμου δηλαδή που ζούσε πλήρως ελεύθερο ικανοποιώντας κάθε του επιθυμία έξω από κάθε κοινωνία, και το οποίο εξαναγκάστηκε κάποια στιγμή να δημιουργήσει μία κοινωνία. Έτσι, παρότι για να γίνει δυνατή η συμβίωση μας με τους άλλους σε κάθε κοινωνία διακρίνουμε  μηχανισμούς κοινωνικοποίησης, η κοινωνικοποίηση στο συνολό της δεν είναι μια έννοια ουδέτερη και καθολική για όλες τις εποχές, αλλά αντικείμενοποιείται σε κάθε ιστορική περίοδο σε θεσμούς και πρακτικές, αλλά και νόρμες, χωρικές κατασκευές, τεχνολογίες, λόγους, μορφές σκέψης, γλωσσολογικές δομές που βρίσκονται σε άμεση εξάρτηση με το γενικότερο πολιτικό σύστημα, τις σχέσεις εξουσίας που εκδηλώνονται σε μια κοινωνία και την τεχνολογία που αυτή διαθέτει τις συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Είναι μια στρατηγική με την οποία κάθε κοινωνία επιδιώκει να διατηρήσει κοινωνικές ισορροπίες στο πλαίσιο της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων.

Η σημερινή καπιταλιστική κοινωνία έχει τη δική της λογική αυτοαναπαραγωγής, ένα σύνολο μηχανισμών κοινωνικοποίησης του ατόμου, ώστε να ενισχύεται η θωράκιση των εξουσιαστικών σχέσεων που ενυπάρχουν σε αυτήν. Θα ήταν λάθος να ανάγουμε τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης σε μια απλή φαινομενολογία. Το έθνος-κράτος αποτελεί τον κινητήριο μοχλό αποδοχής, συμμετοχής και διαμόρφωσης ενός νέου τρόπου σκέψης. Το κράτος ανάγεται σε εκφραστή του «γενικού συμφέροντος» και αυτό εγγράφεται στον πειθαρχικό μηχανισμό: Κτίρια-εργοστάσια, αποδοχή επιβεβλημένων ρόλων, συγκρότηση-αναπαραγωγή των κυρίαρχων ιδεωδών, δημιουργία «χρήσιμων» πολιτών-εργατών, αποδοχή της ανάγκης να εξουσιαζόμαστε μέσα από τον σαφή διαχωρισμό εκπαιδευτή-εκπαιδευόμενου, λειτουργία πάνω στο δίπολο σωστό-λάθος. Ένα πλήθος θεσμών-φορέων πρακτικών λειτουργούν λοιπόν ως εγγυητές- θεματοφύλακες της σημερινής κοινωνίας, μαθαίνοντας στο άτομο να συναινεί και να αποδέχεται την καταπίεση και την εκμετάλλευση την οποία υφίσταται. Τέτοιοι είναι η οικογένεια, το σχολείο, το κατασκευασμένο περιβάλλον εν γένει και τα μηνύματα που αυτό εμπεριέχει, το σωφρονιστικό σύστημα και η αστική δικαιοσύνη, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Αυτοί είναι διάφοροι τύποι υποκειμενοποίησης του ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή, δημιουργούν δηλαδή συνθήκες με τις οποίες ο άνθρωπος εξατομικεύεται και γίνεται υποκείμενο μιας εξουσίας και αντικείμενο μιας γνώσης.

Για την ανάδειξη της σχέσης του κατασκευασμένου περιβάλλοντος με την κοινωνικοποίηση του ατόμου θα μπορούσαμε να διερευνήσουμε τον τεχνητό σχολικό χώρο, πλαισιωμένο από μια σειρά πρακτικών και στρατηγικών. Στην κοινωνία της νορμοποίησης την οποία περιγράφουμε η κοινωνικοποίηση αποτελεί έκφραση της πειθαρχικής λειτουργίας του σχολείου. Ο σχολικός χώρος είναι ένας πειθαρχικός μηχανισμός στο καπιταλιστικό σύστημα, ορίζοντας την πειθαρχία όχι με αρνητικούς όρους, ως επιβολή ή άσκηση βίας, αλλά κυρίως ως μια προσπάθεια αύξησης των δυνατοτήτων των ατόμων και ταυτόχρονα τον έλεγχό τους προς ένα συγκεκριμένο σκοπό. Οι στρατηγικές τις εκπαίδευσης συναρμόζονται στις εκάστοτε οικονομικές πρακτικές, εξασφαλίζουν την αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού, υποβοηθούν τον εξορθολογισμό και την αποτελεσματικότητα της αναπαραγωγικής λειτουργίας της εκπαίδευσης.

Για την κανονιστική ρύθμιση της μεταβίβασης γνώσεων, διαρθρώνεται ένα ολόκληρο δίκτυο τεχνικών σχολικής εξουσίας που αποσκοπεί στην υπαγωγή των παιδιών σε ένα σύνολο από κανόνες και νόρμες. Σύμφωνα με το Φουκώ, το σχολείο αποτελεί ένα μπλοκ μέσα στο οποίο η συναρμογή των ικανοτήτων, των δικτύων επικοινωνίας και των σχέσεων εξουσίας, συνιστούν συστήματα ρυθμισμένα και ενορχηστρωμένα. Το σχολείο με τη χωρική του διευθέτηση, τη σχολαστική ρύθμιση που διευθύνει την εσωτερική του ζωή, με τις διαφοροποιημένες δραστηριότητες που οργανώνονται, αποτελεί ένα μπλοκ ικανότητας επικοινωνίας εξουσίας. Η δραστηριότητα που εξασφαλίζει την εκμάθηση και την απόκτηση δεξιοτήτων ή τύπων συμπεριφοράς, αναπτύσσεται εκεί διαμέσου ενός ολόκληρου συνόλου ρυθμισμένων επικοινωνιών (μαθήματα, ερωτήσεις και απαντήσεις, διαταγές, παροτρύνσεις, κωδικοποιημένα σημάδια της αξίας του καθενός και των επιπέδων γνώσης) και διαμέσου μιας σειράς μεθόδων εξουσίας (κλείσιμο, επιτήρηση, ανταμοιβή, τιμωρία, πυραμοειδής ιεραρχία). Η σχολική πειθαρχία θέτει, λοιπόν, σε λειτουργία μια σειρά από μηχανισμούς, μεθόδους, τεχνικές που αναλύουν, ιεραρχούν, αξιολογούν και κανονικοποιούν τις σχέσεις και τις συμπεριφορές στο εσωτερικό του σχολικού θεσμού. Δημιουργούνται δηλαδή στο επίπεδο της σχολικής τάξης, συστήματα μικροεξουσίας που διασφαλίζουν την υποταγή των ατόμων

Έτσι, στο σχολικό δομημένο χώρο καθεαυτό διακρίνουμε τον υπολογισμένο χειρισμό των στοιχείων του σώματος του μαθητή, των κινήσεων του και της συμπεριφοράς του. Με αυτό τον τρόπο αυξάνονται οι ανθρώπινες δυνάμεις με όρους οικονομικής ανάπτυξης και μειώνονται, από την άποψη της πολιτικής υπακοής. Το σχολείο δηλαδή εξαρχής, ως μηχανισμός, από τη μια μετατρέπει τη δύναμη σε επιδεξιότητα και ικανότητες και από την άλλη, αυτή τη δύναμη προσπαθεί να την περιορίσει με όρους πολιτικής υπακοής. Η πειθαρχία αρχίζει, με την οργάνωση του χώρου μέσα στον οποίο ασκείται, καθώς επίσης και με την κατανομή των ατόμων μέσα σ΄ αυτό το χώρο, σύμφωνα με συγκεκριμένες αρχές, έτσι ώστε να πετυχαίνει τους στόχους της. Η πειθαρχία απαιτεί την περίφραξη, τον καθορισμό ενός χώρου που θα διακρίνεται και θα διαφοροποιείται από τους άλλους χώρους. Κυρίαρχο στοιχείο της οργάνωσης του χώρου από την πειθαρχία, είναι η αρχή της εντόπισης ή της δικτύωσης. Δηλαδή, κάθε το κάθε άτομο βρίσκεται στη θέση του και για κάθε θέση αντιστοιχεί και ένα άτομο. Με σκοπό να αποφεύγονται οι κατανομές σε ομάδες, να αποσυνθέτονται οι ομαδοποιήσεις, να ελέγχεται η κίνηση των ατόμων, να επισημαίνονται οι απουσίες και οι παρουσίες και να παρέχεται η δυνατότητα σε κάθε στιγμή, το κάθε άτομο που είναι τοποθετημένο σε μια ορισμένη θέση μιας χωρικής διάταξης, να αξιολογείται, να κυρώνεται, να μετριούνται τα προσόντα και οι ικανότητες του. Η ορίζουσα των πειθαρχικών συστημάτων, ως προς τη δόμηση του χώρου, είναι η οργάνωση ενός αναλυτικού χώρου, που ταξινομεί και αναλύει όλα τα στοιχεία που υπάρχουν, παρέχοντας τη δυνατότητα για μια επιτήρηση τόσο εξατομικευμένη, όσο και ολοποιητική. Ο πειθαρχικός χώρος λειτουργεί σύμφωνα με τα ζεύγη κατανομή – ανάλυση και ταυτόχρονα έλεγχος – σαφήνεια. Ο χώρος που ανταποκρίνεται σ΄ αυτή την τακτική, είναι ο σειραίος χώρος που προσδιορίζει την κατανομή των μαθητών στη σχολική διάταξη: σειρές μαθητών μέσα στην τάξη, στους διαδρόμους, στην αυλή. Όπου η θέση του κάθε μαθητή σε μια διάταξη, προσδιορίζεται από διάφορους άλλους συντελεστές, όπως η ηλικία, η συμπεριφορά, οι επιδόσεις, το φύλο. Η οργάνωση, λοιπόν, του χώρου ενός σχολείου, δεν αποτελεί μόνο ένα τεχνικό ζήτημα, αλλά θέτει στο προσκήνιο ένα σύνολο από στρατηγικές εξουσίας, που καθυποτάσσουν τα παιδιά στα στοιχεία της σχολικής τάξης, διευκολύνοντας την ανάπτυξη σχέσεων εξουσίας με την τοποθέτηση των παιδιών στη σχολική διάταξη.

Επομένως, ο χώρος του σχολείου αποτελεί χώρο συγκρότησης του κοινωνικού, άρα και των αντιθέσεων, των αντιφάσεων και των ανισοτήτων, τις οποίες συνεπάγεται  αυτό το γεγονός. Και ταυτόχρονα δηλώνει την προσπάθεια να εισαχθούν οι κοινωνικές και θεσμικές διατάξεις και οι μορφές επικοινωνίας, που η εξουσία επιθυμεί να εισάγει. Πρέπει, λοιπόν, να δούμε την οργάνωση του σχολικού χώρου ως μια στρατηγική εξουσίας.

Ο σειραίος χώρος στο σχολείο δεν αποτελεί μόνο ένα υλικό πλαίσιο που διευκολύνει την ανάπτυξη της εξουσίας, αλλά σχηματίζει έναν ενιαίο πίνακα με πολλαπλές καταγραφές, όπου το ζητούμενο είναι η οργάνωση του πολλαπλού μέσα από την ανάλυση και την κατανομή και ταυτόχρονα η ανάπτυξη στρατηγικών, ώστε να επιτηρείται και να εξουσιάζεται.  Μια γεωγραφία της σχολικής αίθουσας, έχει να προσφέρει ασφαλώς πολλά στην κοινωνιολογική ανάλυση των σχολικών πρακτικών.  Πέρα από την οργάνωση του χώρου, ο έλεγχος και ο προγραμματισμός της δραστηριότητας σε όλα τα επίπεδα, ρυθμός, εντατικοποίηση, χρονική διάρκεια, διάκριση ανάμεσα σε δραστηριότητες ωφέλιμες και μη, αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των πειθαρχικών συστημάτων.  Το σχολικό πρόγραμμα οργανώνεται και συστηματοποιείται με σκοπό τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα άρα και τον αυξημένο έλεγχο των σωμάτων και των συμπεριφορών. Η επανάληψη και τυποποίηση συγκεκριμένων δραστηριοτήτων παραπέμπει, εκτός από το φορμαλιστικό χαρακτήρα της μάθησης, στην αυτοματοποίηση όλων των πειθαρχικών καταναγκασμών και εξουσιαστικών σχέσεων, γεγονός που αποτελεί και στόχο κάθε πειθαρχίας. Αποβλέπει δηλαδή στην αυτοματοποίηση της εξατομίκευσης που φέρνει σε δεύτερο πλάνο τις τιμωρίες και τον κολασμό των ενεργειών που ξεφεύγουν από την κανονιστική ρύθμιση των δραστηριοτήτων.

Τέλος, σημαντική παρατήρηση αποτελεί το γεγονός ότι στα σημεία του σχολικού κτιρίου όπου η επιτήρηση ελαττώνεται, με πρωταγωνιστικό αυτόν της αυλής, το παιδί αποκτά ένα διευρυμένο πεδίο δράσης. Αντίθετα, το κομμάτι υπαίθριου χώρου που βρίσκεται σε άμεση επαφή με την αίθουσα τον καθηγητών αποτελεί στην ουσία ένα νεκρό χώρο, εξαιτίας των διευρυμένων δυνάμεων εξουσίας που ασκούνται εκεί και τη δυνατότητα του παιδιού να τις αποφύγει.

enfantdelarage

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Ανθογαλίδου Θ. (1987) Ο ρόλος της εκπαίδευσης στην αναπαραγωγή και εξέλιξη μιας παραδοσιακής κοινωνίας. Θεμέλιο
2) Δεληγιώργη Α.  Ο μοντερνισμός στη σύγχρονη φιλοσοφία. Αλεξάνδρεια
3) Σολομών Ι. (1992) Εξουσία και τάξη στο νεοελληνικό σχολείο. Αλεξάνδρεια
4) Φουκώ Μ. (1982) Η ιστορία της σεξουαλικότητας, τόμος. 1. Εκδ. Ράππα
5) Φουκώ Μ. (1989) Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής. Εκδ. Ράππα
6) Φουκώ Μ. (1991) Η μικροφυσική της εξουσίας. ΄Υψιλον

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

Τίτλος:

Δημιουργός:

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License