Ο καπιταλισμος ως θρησκεια

από W. Benjamin 10/02/2014 5:47 μμ.

Angelus Novus, 1920-1926

Μια θρησκεια μπορει να γινει αντιληπτη στον καπιταλισμο – με αλλα λογια, ο καπιταλισμος εξυπηρετει ουσιαστικα την καταπραϋνση των ιδιων αγχων, των ιδιων βασανων, και αναστατωσεων για τις οποιες οι ετσι αποκαλουμενες θρησκειες προσφερουν απαντησεις. Η αποδειξη της θρησκευτικης δομης του καπιταλισμου – οχι απλα, οπως πιστευει ο Βεμπερ, ως ενος σχηματισμου που καθοριζεται απο την θρησκεια, αλλα ως ενα ουσιωδως θρησκευτικο φαινομενο – θα οδηγουσε ακομη και σημερα στην ανοησια μιας ατελειωτης παγκοσμιας πολεμικης. Δεν μπορουμε να κλεισουμε το διχτυ στο οποιο εχουμε πιαστει. Αργοτερα, παντως, θα ειμαστε σε θεση να αποκτησουμε μια σφαιρικη θεαση του.

            Παρ’ ολα αυτα, ακομη και στην παρουσα στιγμη ειναι δυνατο να διακρινουμε τρεις πτυχες αυτης της θρησκευτικης δομης του καπιταλισμου. Αρχικα, ο καπιταλισμος ειναι μια καθαρα αιρετικη θρησκεια, ισως η πιο ακραια που υπηρξε ποτε. Στον καπιταλισμο, τα πραγματα εχουν νοημα μονο στην σχεση τους με την αιρεση· ο καπιταλισμος δεν διαθετει καποιο συγκεκριμενο δογμα, καμια θεολογια. Ειναι απο αυτη την οπτικη γωνια που ο ωφελισμος αποκτα τις θρησκευτικες του αντηχησεις. Αυτη η συγκεκριμενοποιηση της αιρεσης συνδεεται με ενα δευτερο χαρακτηριστικο του καπιταλισμου: την μονιμοτητα της αιρεσης. Ο καπιταλισμος ειναι η γιορτη της αιρεσης sans reve et sans merci [χωρις ονειρο ή ελεος]. Δεν υπαρχουν «καθημερινες». Δεν υπαρχει ημερα που δεν ειναι μερα γιορτης, με την τρομερη εννοια οτι ολος ο ιερος στομφος ξεδιπλωνεται μπροστα μας· καθε ημερα διαταζει την οριστικη αφοσιωση καθε πιστου. Και τριτον, η αιρεση καθιστα την ενοχη συνολικη. Ο καπιταλισμος ειναι ισως η πρωτη περισταση μιας αιρεσης που δημιουργει ενοχη, οχι ομως και εξιλεωση. Ετσι, το θρησκευτικο αυτο συστημα πιανεται στην απερισκεπτη ορμη ενος ευρυτερου κινηματος. Μια τεραστια αισθηση ενοχης που αδυνατει να βρει ανακουφιση καταλαμβανει την αιρεση, οχι για να εξιλεωθει για την ενοχη της αλλα για να την καταστησει παγκοσμια, να την σφυραλατησει στον συνειδητο νου, ετσι ωστε μια και για παντα να συμπεριλαβει τον Θεο στο συστημα της ενοχης και με αυτον τον τροπο να αφυπνησει σε Αυτον ενα ενδιαφερον για την διαδικασια της εξιλεωσης.  Η εξιλεωση αυτη δεν μπορει να αναμενεται απο την αιρεση καθαυτη, ή απο την μεταρρυθμιση της θρησκειας αυτης (κατι για το οποιο θα χρειαζονταν να μπορει να εχει καποιος προσβαση σε καποιο σταθερο στοιχειο της), ή ακομη και απο την πληρη αποκηρυξη της θρησκειας αυτης. Η φυση του θρησκευτικου κινηματος που ειναι ο καπιταλισμος περιλαμβανει την ανθεκτικοτητα μεχρι το τελος, στον βαθμο που ο Θεος, επισης, τελικα αναλαμβανει ολοκληρο το βαρος της ενοχης, στον βαθμο οπου το συμπαν εχει καταληφθει απο εκεινη την απελπισια που στην πραγματικοτητα ειναι μια κρυφη ελπιδα. Ο καπιταλισμος δεν εχει κανενα απολυτως προηγουμενο, ως προς το οτι ειναι μια θρησκεια που προσφερει οχι την μεταρρυθμιση της υπαρξης αλλα την ολοκληρωτικη καταστροφη της. Ειναι η επεκταση της απελπισιας, μεχρις οτου η απελπισια γινεται μια θρησκευτικη κατασταση με την ελπιδα οτι αυτη θα οδηγησει στην σωτηρια. Η υπερβαση του Θεου βρισκεται κοντα. Αλλα δεν ειναι νεκρος· εχει ενσωματωθει στην ανθρωπινη υπαρξη. Το περασμα αυτο στον πλανητη «Ανθρωπος» μεσω του σπιτιου της απελπισιας στην απολυτη μοναξια του ειναι το ηθος που ορισε ο Νιτσε. Ο ανθρωπος αυτος ειναι ο υπερανθρωπος, ο πρωτος που αναγνωρισε την θρησκεια του καπιταλισμου και αρχισε να την υλοποιει. Το τεταρτο χαρακτηριστικο της ειναι ο οτι ο Θεος πρεπει να παραμενει κρυμμενος και να καλειται μονο οταν η ενοχη του βρισκεται στο ζενιθ. Η αιρεση λατρευεται ενωπιον μιας ανωριμης θεοτητας· καθε ιδεα, καθε συλληψη προσβαλλει το μυστικο αυτης της ανωριμοτητας.   

            Και, η θεωρια του Φροϋντ, ανηκει στην ηγεμονια των παπαδων αυτης της αιρεσης. Η συλληψη της ειναι καπιταλιστικη ολοσδιολου. Χαρη σε μια εντυπωσιακη αναλογια, η οποια χρειαζεται ακομη να διαφωτιστει, αυτο που εχει απωθηθει, η ιδεα της αμαρτιας, ειναι κεφαλαιο η ιδια, η οποια καταβαλλει τους τοκους στην κολαση του ασυνειδητου.

Το παραδειγμα της καπιταλιστικης θρησκευτικης σκεψης διατυπωνεται εντυπωσιακα στην φιλοσοφια του Νιτσε. Η ιδεα του υπερανθρωπου μεταθετει το αποκαλυπτικο «αλμα» οχι σε μετατροπη, εξιλεωση, εξαγνισμο, και μεταμελεια, αλλα σε μια προφανως σταθερη, αν και στην τελικη αναλυση εκρηκτικη και ασυνεχη εντατικοποιηση. Για τον λογο αυτο, η εντατικοποιηση και η αναπτυξη με την εννοια του non facit saltum ειναι ασυμβατα[1].  Ο υπερανθρωπος ειναι ο ανθρωπος που εχει αφιχθει εκει που βρισκεται χωρις να αλλαξει τους τροπους του· ειναι ο ιστορικος ανθρωπος που εχει μεγαλωσει κυριολεκτικα μεσα απο τον ουρανο. Αυτο το ανοιγμα των ουρανων απο την εντατικοποιημενη ανθρωποτητα ηταν και χαρακτηριζεται (ακομη και για τον ιδιο τον Νιτσε) απο την ενοχη με την θρησκευτικη εννοια την οποια ειχε προβλεψει ο Νιτσε. Ο Μαρξ ειναι μια παρομοια περιπτωση: ο καπιταλισμος που αρνειται να αλλαξει διαδρομη γινεται σοσιαλισμος μεσω του απλου συμπυκνωμενου συμφεροντος που αποτελει λειτουργια του Schuld (αναλογισου την δαιμονικη αμφισημια της λεξης αυτης).[2]   

            Ο καπιταλισμος ειναι θρησκεια της καθαρης αιρεσης, χωρις δογμα.

            Ο καπιταλισμος εχει αναπτυχθει ως ενα παρασιτο του Χριστιανισμου στην Δυση (αυτο μπορει να φανει οχι μονο στην περιπτωση του Καλβινισμου, αλλα στις αλλες ορθοδοξες Χριστιανικες εκκλησιες), μεχρι που εφτασε στο σημειο οπου η ιστορια του Χριστιανισμου ειναι ουσιαστικα εκεινη του παρασιτου του – με αλλα λογια, του καπιταλισμου.

            Μια συγκριση μεταξυ των εικονων αγιων των διαφορων θρησκειων και των χαρτονομισματων των διαφορετικων κρατων. Το πνευμα που μιλαει απο το διακοσμητικο σχεδιο των χαρτονομισματων.

            Καπιταλισμος και νομος. Ο παγανιστικος χαρακτηρας του νομου. Sorel, Reflexions sur la violence. σ. 262

            Η υπερβαση του καπιταλισμου μεσω της μεταναστευσης. Unger, Politik und Metaphysik, σ. 44.

            Fuchs, Structure of Capitalist Society· ή κατι αναλογο.

            Max Weber, Collected Essays on the Sociology of Religion, 1919-1920.

            Ernst Troeltsch, The Social Teachings of the Christian Churches, 1912.

            Δες ειδικοτερα την βιβλιογραφια του Schonberg μετα το ΙΙ.

            Landauer, Call to Socialism, σ. 144.

            Ανησυχιες: διανοητικη ασθενεια, χαρακτηριστικη της εποχης του καπιταλισμου. Η πνευματικη (οχι υλικη) απελπισια στην φτωχεια και τον πλανοδιο ζητιανικο κοσμοκαλογερισμο. Μια συνθηκη τοσο στερημενη απο ελπιδα γεννα αισθηματα ενοχης. Οι «ανησυχιες» ειναι η κλιμακα της αισθησης της ενοχης που διαδιδεται απο μια απελπισια που ειναι κοινοτικη, οχι ατομικη και υλικη, στην προελευση της.

            Ο Χριστιανισμος της περιοδου της Μεταρρυθμισης δεν ευνοησε την αναπτυξη του καπιταλισμου· αντιθετα μεταμορφωθηκε ο ιδιος σε καπιταλισμο.

            Μεθοδολογικα, θα πρεπει κανεις να ξεκινησει μελετωντας τις συνδεσεις μεταξυ μυθου και χρηματος κατα την διαρκεια της ιστοριας, στον βαθμο που το χρημα αντλησε τοσο πολλα στοιχεια απο τον Χριστιανισμο ωστε να μπορεσει να εδραιωσει τον δικο του μυθο.

            Προσθετει στην κατανοηση μας του καπιταλισμου ως θρησκεια να συνειδητοποιησουμε οτι, ξεκινωντας, οι πρωτοι παγανιστες σιγουρα δεν πιστευαν οτι η θρησκεια εξυπηρετουσε καποιο «ανωτερο», «ηθικο» συμφερον αλλα οτι ηταν σοβαρα πρακτικη. Με αλλα λογια, η θρησκεια δεν καταφερε καμια μεγαλυτερη διαυγεια για την «ιδεατη» ή «υπερβατικη» φυση της απ’ οση εχει καταφερει ο καπιταλισμος σημερα. Κατα συνεπεια και αυτη, επισης, εκτιμησε τα ατομα που ηταν αθρησκα ή ειχαν αλλες πεποιθησεις οντας μελη καποιας κοινοτητας, με τον ιδιο τροπο που η σημερινη μπουρζουαζια τωρα εκτιμα εκεινους που δεν αμειβονται για την εργασια τους.


[1] Νon facit saltum: λατινικα για το «δεν μπορει να κανει το αλμα». Στην ορθολογιστικη φιλοσοφια η φραση εκφραζει την εννοια οτι ο Θεος δεν αφηνει κενα στην φυση.

[2] Η Γερμανικη λεξη Schuld σημαινει «χρεος» και ενοχη.

 

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

Τίτλος:

Δημιουργός:

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License