Ο διεθνής αντίκτυπος της Οκτωβριανής Επανάστασης

Το κείμενο αυτό, με ορισμένες διαφοροποιήσεις, χρησιμοποιήθηκε ως μέρος της εισήγησης στην εκδήλωση "96 χρόνια απ’ την Οκτωβριανή Επανάσταση" που πραγματοποιήθηκε στην κατάληψη της Στρούγκας στη Νέα Φιλαδέλφεια στις 3/11/2013

Η Οκτωβριανή Επανάσταση ανήκει στο είδος εκείνο των πολιτικοκοινωνικών γεγονότων που έχουν αντίκτυπο σε ολόκληρο τον κόσμο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό συμβαίνει πέρα από τις προθέσεις των πρωταγωνιστών των γεγονότων, όχι όμως και στην περίπτωση της Οκτωβριανής Επανάστασης. Ο στόχος της διεθνούς οργάνωσης των εργατών και της επέκτασης των επαναστάσεων σε ολόκληρο τον κόσμο συμπυκνώνεται στο σύνθημα που περιλήφθηκε στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» ήδη από το 1848: «Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε!». Αυτόν τον στόχο εξυπηρετούσε η συγκρότηση της Πρώτης Διεθνούς Ένωσης των Εργατών το 1864, όπου κεντρικό ρόλο έπαιζαν φυσιογνωμίες όπως ο Κάρολος Μαρξ και ο Μιχαήλ Μπακούνιν. Ωστόσο, η διεθνής οργάνωση των εργατών δεν επιτεύχθηκε ποτέ ολοκληρωτικά,  καθώς οι διαφωνίες για την κατεύθυνση και τις μεθόδους που θα έπρεπε να ακολουθήσει το εργατικό κίνημα δε θα μπορούσε παρά να είναι έντονες και καθοριστικές για την κατάληξή του. Αυτή, όμως, είναι μια άλλη μεγάλη ιστορία που δε μπορούμε να αφηγηθούμε σ’ αυτή την εκδήλωση.

Το σύνθημα της Οκτωβριανής Επανάστασης για «Ειρήνη, ψωμί και γη» ξεκινά να εφαρμόζεται με το Διάγγελμα για την Ειρήνη του Λένιν στις 26 Οκτώβρη 1917. Οι Γερμανοί και οι σύμμαχοί τους παραδόξως συμφωνούν σε ανακωχή στο ανατολικό μέτωπο, κι έτσι ο κομισάριος εξωτερικών Λέων Τρότσκι τον χειμώνα του 1917-18 βρίσκεται στη δυσάρεστη θέση να διαπραγματεύεται μια ξεχωριστή συνθήκη ειρήνης με τους Γερμανούς και τους συμμάχους τους. Τον Μάρτη του 1918 υπογράφεται η συνθήκη του Μπρεστ-Λίτοβσκ, με επώδυνους για τη σοβιετική πλευρά όρους και χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία της στρατηγικής του Λένιν για μετατροπή του παγκόσμιου πολέμου σε ταξικό εμφύλιο πόλεμο στις χώρες της Ευρώπης. Ταυτόχρονα, η υπογραφή της συνθήκης είναι η αφορμή που ζητούσε η τσαρική πλευρά για να πάρει τα όπλα. Οι δυνάμεις της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία αλλά και η Ελλάδα) εκστρατεύουν προς την Ρωσία για να βοηθήσουν τον τσαρικό στρατό. Από την άλλη πλευρά, ο Λέων Τρότσκι, ως Κομισάριος Πολέμου, κατορθώνει να οργανώσει τον Κόκκινο Στρατό των 5 εκατομμυρίων μαχητών ο οποίος, για διάφορους λόγους που δεν είναι της στιγμής ν’ αναλυθούν, επικρατεί κατά κράτος. Αν και οι δυτικές δυνάμεις δεν έχουν τη δύναμη να εμπλακούν στρατιωτικά με αποτελεσματικό τρόπο σε μια χώρα μεγάλη σαν τη Ρωσία, ο εμφύλιος πόλεμος κοστίζει τελικά περίπου 10 εκατομμύρια ζωές. Η συμμετοχή της Δύσης σ’ αυτόν με στρατιωτική και οικονομική βοήθεια βρίσκεται στη ρίζα της αντιδυτικής σοβιετικής αντίληψης που παρήγαγε αργότερα τις πολιτικές της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου.

Αυτή είναι η αντίδραση της εξουσίας των δυτικών χωρών στην Οκτωβριανή Επανάσταση. Ωστόσο, υπάρχει κι ένα άλλο επίπεδο αντίδρασης: η επικράτηση της εξουσίας των Σοβιέτ στην αχανή άλλοτε Ρωσική Αυτοκρατορία προκαλεί δονήσεις ενθουσιασμού στο επαναστατικό εργατικό κίνημα του δυτικού καπιταλιστικού κόσμου. Ιδρύονται εργατικά και κομμουνιστικά κόμματα όπου δεν υπήρχαν ήδη – μεταξύ αυτών και το ελληνικό. Στον απόηχο της Οκτωβριανής Επανάστασης γίνονται εξεγέρσεις κι επαναστάσεις σε χώρες όπως η Ιταλία και η Γερμανία. Και, φυσικά, ξαναμπαίνει επιτακτικά το ζήτημα της διεθνούς οργάνωσης των εργατών, τώρα μάλιστα που έχει βρει εφαρμογή η εργατική εξουσία των Σοβιέτ, η σοβιετική δημοκρατία. Η Οκτωβριανή Επανάσταση επιταχύνει τον ιστορικό χρόνο και προκαλεί μια σειρά από αλυσιδωτές αντιδράσεις, άλλες προς όφελος κι άλλες εις βάρος του εργατικού κινήματος σε άλλες χώρες.

Θα κάνουμε εδώ μια μικρή παρένθεση για ν’ αναφερθούμε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Η αντιπολεμική στάση του αμερικανικού σοσιαλιστικού κινήματος πριν οι ΗΠΑ μπουν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, λίγο πριν το τέλος του, δημιούργησε μια σειρά κρατικών πολιτικών εναντίον του: η αστυνομική καταστολή, η ενίσχυση του νομικού οπλοστασίου, οι ασφαλίτικες παρακολουθήσεις και το φύτεμα προβοκατόρων στις αντιμιλιταριστικές σοσιαλιστικές οργανώσεις ξεκινά πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση, όμως εντείνεται μετά το ξέσπασμά της. Η περίοδος από την Οκτωβριανή Επανάσταση μέχρι την Πρωτομαγιά του 1920 χαρακτηρίζεται από τον φόβο των Αρχών για τη μετάδοση της επαναστατικής φλόγας στις ΗΠΑ. Δεν έχουν κι άδικο: η γενική απεργία του Σιάτλ τον Γενάρη-Φλεβάρη του 1919, οι ταχυδρομικές βομβιστικές επιθέσεις αναρχικών εναντίον στελεχών της πολιτικής και οικονομικής ελίτ τον Απρίλη του 1919, η βίαιη Πρωτομαγιά του 1919, το Κόκκινο Καλοκαίρι του 1919 με τις φυλετικές συγκρούσεις, η απεργία των αστυνομικών της Βοστόνης το ίδιο καλοκαίρι, η απεργία των χαλυβουργών τον Σεπτέμβρη του ίδιου χρόνου και των ανθρακωρύχων δυο μήνες αργότερα, δημιουργούν εκρηκτικό περιβάλλον. Το κράτος αντιδρά: 556 άτομα απελαύνονται, ενώ μέχρι και οι πέντε εκλεγμένοι σοσιαλιστές Γερουσιαστές της Νέας Υόρκης παύονται από τα καθήκοντά τους τον Απρίλη του 1920 με σχεδόν ομόφωνη απόφαση του σώματος (από τους 141 Γερουσιαστές, μόνο ένας Δημοκρατικός υποστήριξε τους 5 σοσιαλιστές). Το εργατικό κίνημα των ΗΠΑ, με την μεγάλη ιστορία που δεν μπορούμε να αναλύσουμε στη σημερινή εκδήλωση, προσπαθεί να ελιχθεί στην μήτρα του σύγχρονου καπιταλισμού, δεν καταφέρνει όμως να αποκτήσει τη δυναμική εκείνη που απαιτείται για να προκαλέσει την επανάσταση και να επικρατήσει σ’ αυτήν.

Ας επιστρέψουμε όμως στο κομβικό ζήτημα της διεθνούς οργάνωσης των εργατών, όπως αυτό διαμορφώνεται μετά την επικράτηση της εξουσίας των Σοβιέτ. Η Δεύτερη Διεθνής Ένωση των Εργατών (στην οποία δεν συμμετείχαν εξαρχής οι αναρχικοί) είχε κλονιστεί από το 1914 όταν τα σοσιαλιστικά-σοσιαλδημοκρατικά κόμματα-μέλη της στήριξαν τη συμμετοχή των χωρών τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αντίθετα με την θεωρητική της γραμμή ότι «οι προλετάριοι δεν έχουν πατρίδα». Το αριστερό σκέλος της Δεύτερης Διεθνούς, το Συνέδριο του Τσίμερβαλντ (1915), στο οποίο ανήκαν και οι Λένιν και Τρότσκι, είναι η μαγιά της Τρίτης Διεθνούς των Εργατών, της γνωστής ως Κομιντέρν, της οποίας το ιδρυτικό συνέδριο έγινε τελικά στη Μόσχα τον Μάρτη του 1919. Η επιτυχής έκβαση της Επανάστασης αποτελεί φυσικά το σημαντικότερο επιχείρημα της γραμμής των Σοβιετικών, απέναντι στην αναθεωρητική γραμμή των σοσιαλιστών της Δεύτερης Διεθνούς που προωθούσαν την αλλαγή μέσα από τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες σε κάθε χώρα. Στο ιδρυτικό συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς συμμετέχουν εκπρόσωποι από 37 κόμματα, ομάδες και οργανώσεις κυρίως από τις χώρες της Ευρώπης, αλλά και από τις ΗΠΑ, την Αυστραλία και την Ιαπωνία.

Βασικές θέσεις της Τρίτης Διεθνούς όπως διατυπώνονται το 1919 είναι ότι

  1. Είναι αναπόφευκτη η αντικατάσταση του καπιταλιστικού συστήματος από το κομμουνιστικό.
  2. Είναι αναγκαία η προλεταριακή επαναστατική πάλη για την ανατροπή των αστικών κυβερνήσεων.
  3. Θα πρέπει να καταστραφεί το αστικό κράτος και ν’ αντικατασταθεί από ένα νέο τύπο κράτους, το προλεταριακό κράτος σοβιετικού τύπου, τη δικτατορία του προλεταριάτου δηλαδή, που θα διασφαλίσει τη μετάβαση στην κομμουνιστική κοινωνία.

Θα έλεγε κανείς ότι οι τρεις απόψεις που συγκρούονταν ιστορικά στο εσωτερικό της αριστεράς από τα μέσα του 19ου αιώνα, δηλαδή το αναρχικό, το κομμουνιστικό και το μεταρρυθμιστικό ρεύμα, μετά και την επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης έχουν χωρίσει τα τσανάκια τους, με την επικράτηση των κομμουνιστών, για την ώρα τουλάχιστον. Αντίκτυπο αυτής της θεωρητικής, αλλά και πρακτικής σε πολλές περιπτώσεις αντιπαράθεσης βρίσκουμε και στην ελληνική περίπτωση. Από τις σχετικά μεμονωμένες κινήσεις των κυρίως διανοουμένων πρώιμων σοσιαλιστών, αναρχικών και κοινωνιστών (κομμουνιστών δηλαδή) του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και των πρώτων χρόνων του 20ου, περνάμε σύντομα σε μια πιο οργανωμένη εκδοχή του εργατικού κομμουνιστικού κόμματος που θεωρεί, σύμφωνα με τη λενινιστική αντίληψη, τον εαυτό του ως πρωτοπορία και διαφωτιστή του εργατικού κινήματος. Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος ιδρύεται τον Νοέμβρη του 1918, συνδέεται άμεσα με την Τρίτη Διεθνή, ενώ στο τρίτο έκτακτο συνέδριό του τον Νοέμβρη του 1924 μετονομάζεται σε ΚΚΕ (ΕΤΚΔ), δηλαδή Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (Ελληνικό Τμήμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς). Η αναμφισβήτητη ηγεμονική του θέση στο εργατικό κίνημα της εποχής θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε προσέγγιση των γεγονότων της ελληνικής ιστορίας από εκεί και πέρα, τόσο από τους υποστηρικτές όσο και από τους αντιπάλους του, δεξιά και αριστερά του.

Η Τρίτη Διεθνής επιδιώκει μέχρι ένα σημείο να αποτελέσει το διεθνές εκείνο κέντρο των αποφάσεων της πρωτοπορίας του εργατικού-κομμουνιστικού κινήματος για να φυτέψει τον σπόρο της επανάστασης σε όλες τις χώρες. Ωστόσο, αυτό δεν είναι μια εύκολη υπόθεση, γιατί οι συνθήκες είναι διαφορετικές από χώρα σε χώρα, ενώ το κυνηγητό των οργανώσεων από την εκάστοτε κρατική εξουσία υποχρεώνει άπαντες να λειτουργούν σε συνωμοτικές συνθήκες, που δυσκολεύουν την επικοινωνία και τη συζήτηση των προβλημάτων. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η εποχή εκείνη δεν έχει τηλέφωνα, ίντερνετ, ελεύθερες επικοινωνίες και γρήγορα φτηνά αεροπορικά ταξίδια από πρωτεύουσα σε πρωτεύουσα. Συχνά, κομματικές και άλλες διαδικασίες με βαρύγδουπους τίτλους και σημαντικό αντίκτυπο αποτελούν μαζώξεις λίγων μόνο ανθρώπων σε δύσκολες συνθήκες παρανομίας. Ενδιαφέρον παράδειγμα για τα λάθη που μπορεί να προκαλέσει η έλλειψη πόρων και η στρατηγική αντιπαλότητα της κρατικής εξουσίας προς το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα, είναι η στάση της Τρίτης Διεθνούς και του Λένιν έναντι των δυο τάσεων του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος που εξέφραζαν από τη μια ο Γκράμσι κι από την άλλη ο Μπορντίγκα – αλλά κι αυτή είναι άλλη μια μεγάλη ιστορία που δε γίνεται να αφηγηθούμε σήμερα.

Χωρίς την Οκτωβριανή Επανάσταση, το εργατικό κομμουνιστικό κίνημα σε όλο τον κόσμο και την Ευρώπη πιο ιδιαίτερα, δε θα είχε σημείο αναφοράς, στην εποχή αμέσως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Χωρίς την Οκτωβριανή Επανάσταση, ούτε και τα αστικά κράτη της δυτικής Ευρώπης δε θα είχαν την ανάγκη να καλλιεργήσουν μεθόδους αντιμετώπισης των κομμουνιστών επαναστατών, που άλλοτε πιο πετυχημένα κι άλλοτε λιγότερο, επεδίωκαν την ανατροπή τους. Η ίδρυση του φασιστικού κινήματος στην Ιταλία από τον άλλοτε σοσιαλιστή Μπενίτο Μουσολίνι, η επέκτασή του στην Ευρώπη με την επικράτηση του Χίτλερ, τις δικτατορίες Φράνκο, Σαλαζάρ και Μεταξά είναι επίσης κάτι που ίσως δε θα συνέβαινε κατ’ αυτόν τον τρόπο αν καναδυό χιλιάδες χιλιόμετρα παρακάτω δεν χτιζόταν ένα νέο καθεστώς που αμφισβητούσε ευθέως την τάξη πραγμάτων της Ευρώπης. Βεβαίως τα ιστορικά γεγονότα συμβαίνουν κατά διαλεκτικό τρόπο ή, για να το πούμε  κάπως λαϊκότερα, το ένα φέρνει το άλλο. Το φούντωμα του φασισμού οδηγεί την Τρίτη Διεθνή στο 7ο και τελευταίο συνέδριό της το 1935 να υιοθετήσει τη γραμμή του λαϊκού αντιφασιστικού μετώπου, που σημαίνει την εκ νέου συζήτηση των κομμουνιστών με τους σοσιαλιστές και το δημοκρατικό κέντρο. Με τη μάχη ήδη χαμένη στην Ιταλία και τη Γερμανία, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν όμως ήδη αναπόφευκτος. Η Τρίτη Διεθνής, ξεπερασμένη πια από τα γεγονότα του πολέμου και τις νέες συμμαχίες που προέκυψαν στη διάρκειά του για την ΕΣΣΔ, διαλύθηκε κι επίσημα το 1943, με τον στόχο της παγκόσμιας προλεταριακής επανάστασης με ένα οργανωτικό κέντρο να μπαίνει στο ψυγείο. Η δήλωση της Εκτελεστικής Επιτροπής της Τρίτης Διεθνούς που στάλθηκε για έγκριση στα μέλη της στις 15 Μάη 1943 έλεγε:

«Ο ιστορικός ρόλος της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που οργανώθηκε το 1919 ως αποτέλεσμα της πολιτικής κατάρρευσης της μεγάλης πλειοψηφίας των παλιών προπολεμικών (του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου) εργατικών κομμάτων, ήταν να προφυλάσσει τα διδάγματα του Μαρξισμού από τον εκχυδαϊσμό και την παραμόρφωσή τους από οπορτουνιστικά στοιχεία του εργατικού κινήματος. Όμως πολύ πριν τον πόλεμο έγινε ολοένα και πιο καθαρό ότι, στο βαθμό που η εσωτερική αλλά και η διεθνής κατάσταση κάθε χώρας έγινε πιο περίπλοκη, η επίλυση των προβλημάτων του εργατικού κινήματος κάθε χώρας μέσω ενός διεθνούς κέντρου θα αντιμετώπιζε ανυπέρβλητα εμπόδια. [Σας παρακαλούμε να εγκρίνετε] την διάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς ως καθοδηγητικού κέντρου του διεθνούς εργατικού κινήματος, απελευθερώνοντας τα τμήματα της Διεθνούς από τις υποχρεώσεις που προκύπτουν από το καταστατικό και τις αποφάσεις των συνεδρίων της Κομμουνιστικής Διεθνούς».

Οι παγκόσμιοι ανταγωνισμοί είχαν περάσει πια σε άλλο στάδιο. 

O σχολιασμός έχει απενεργοποιηθεί.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License