Η Δημοκρατία του Ούζιτσε: Η πρώτη απελευθερωμένη περιοχή του Β' ΠΠ

Η Δημοκρατία του Ούζιτσε (Ужичка република), στη Σερβία, που ανακηρύχθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1941, αποτελεί την πρώτη απελευθερωμένη περιοχή της Ευρώπης μετά το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κέντρο των απελευθερωμένων περιοχών, όπου κατοικούσαν 300.000 (κατ’ άλλους 1 εκατομμύριο) άνθρωποι, ήταν η πόλη Ούζιτσε στη δυτική Σερβία. Η Δημοκρατία του Ούζιτσε υπήρξε βραχύβια (διατηρήθηκε για λίγο περισσότερο από δύο μήνες) αλλά σημαντική καθώς σηματοδότησε την ικανότητα των αντιστασιακών κινημάτων να αποσπούν εδάφη από τους κατακτητές και ταυτόχρονα να αλλάζουν τη ζωή στα απελευθερωμένα εδάφη.

post image

Η Δημοκρατία του Ούζιτσε (Ужичка република), στη Σερβία, που ανακηρύχθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1941, αποτελεί την πρώτη απελευθερωμένη περιοχή της Ευρώπης μετά το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κέντρο των απελευθερωμένων περιοχών, όπου κατοικούσαν 300.000 (κατ’ άλλους 1 εκατομμύριο) άνθρωποι, ήταν η πόλη Ούζιτσε στη δυτική Σερβία. Η Δημοκρατία του Ούζιτσε υπήρξε βραχύβια (διατηρήθηκε για λίγο περισσότερο από δύο μήνες) αλλά σημαντική καθώς σηματοδότησε την ικανότητα των αντιστασιακών κινημάτων να αποσπούν εδάφη από τους κατακτητές και ταυτόχρονα να αλλάζουν τη ζωή στα απελευθερωμένα εδάφη.

Στην απελευθέρωση των περιοχών της Δημοκρατίας του Ούζιτσε συμμετείχαν 13 παρτιζάνικα αποσπάσματα υπό την καθοδήγηση της ηγεσίας του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας και κάποιες μονάδες των Τσέτνικς που έδρασαν χωρίς την έγκριση του αρχηγού τους, Ντράζα Μιχαήλοβιτς. Αργότερα, μέρος των Τσέτνικς που συμμετείχαν στην απελευθέρωση των περιοχών της δυτικής Σερβίας άλλαξαν στρατόπεδο και εντάχθηκαν στον παρτιζάνικο στρατό ενώ οι υπόλοιποι στράφηκαν εναντίον των Παρτιζάνων.

Το κάλεσμα σε εξέγερση

Μετά την επίθεση της Γερμανίας στη Σοβιετική Ένωση τον Μάιο του 1941, το ΚΚΓ ξεκίνησε άμεσα την προετοιμασία ένοπλης εξέγερσης, η οποία θα είχε ως στόχο να βοηθήσει την ΕΣΣΔ απασχολώντας δυνάμεις του Άξονα. Ως καταλληλότερη περιοχή για το ξέσπασμα της ένοπλης εξέγερσης επιλέχθηκε η δυτική Σερβία και συγκεκριμένα ο γεωγραφικός χώρος που όριζαν οι πόλεις Κραγκούγιεβατς, Τσάτσακ, Βάλιεβο, Ούζιτσε. Σε εκείνες τις περιοχές το ΚΚΓ είχε περίπου 500 μέλη γεγονός που του έδινε τη δυνατότητα να προετοιμάσει την εξέγερση. Με συστηματική δουλειά μέσα στο καλοκαίρι οργανώθηκαν 12 παρτιζάνικα αποσπάσματα στη δυτική Σερβία, τα οποία ανέλαβαν δράση άμεσα. Αρχικά σημειώθηκαν εκατοντάδες ενέργειες σαμποτάζ. Στη συνέχεια οι επιθετικές ενέργειες κλιμακώθηκαν. Η πρώτη απελευθέρωση κατοικημένης περιοχής ήρθε στις 4 Σεπτεμβρίου όταν παρτιζάνικες δυνάμεις και Τσέτνικς (εκείνη την εποχή υπήρχε συνεργασία μεταξύ των δύο δυνάμεων) απελευθέρωσαν την κωμόπολη Κρούπανιε στα σύνορα Σερβίας και Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Στις 18 Σεπτεμβρίου αφήχθη ο ίδιος ο Τίτο στην περιοχή του Βάλιεβο. Αντίστοιχα, μέσω διαφορετικών διαδρομών, μεταφέρθηκαν στη δυτική Σερβία από το Βελιγράδι και τα υπόλοιπα μέλη της ηγεσίας του ΚΚΓ ώστε να καθοδηγήσουν την εξέγερση.

Η απελευθέρωση χωριών και κωμοπόλεων της δυτικής Σερβίας συνεχιζόταν σε καθημερινή βάση. Ενδεικτικά, στις 12/9 απελευθερώνεται η Μπάινα Μπάστα, στις 13/9 η Ιβάνιτσα, στις 21/9 το Τσαγιέτινε, στις 22/9 η πόλη Πόζεγκ και στις 24 Σεπτεμβρίου η πόλη Ούζιτσε και το Κόσιεριτς. Έτσι, στα τέλη Σεπτεμβρίου ένα μεγάλο μέρος της δυτικής Σερβίας βρίσκεται πλέον υπό τον έλεγχο των Παρτιζάνων και των Τσέτνικς.

Με αντίστοιχη δραστηριότητα στη γειτονική περιφέρεια της Σουμαντίγια οι παρτιζάνικες δυνάμεις, με βοήθεια τμημάτων των Τσέτνικς, απελευθέρωσαν ένα επίσης εκτεταμμένο δίκτυο χωριών, κωμοπόλεων και πόλεων επιφέροντας μεγάλες απώλειες στις γερμανικές δυνάμεις που αποχωρούσαν από τη δυτική Σερβία. Στις αρχές Οκτωβρίου του 1941, ένα εξάμηνο μετά την κατάληψη της Σερβίας, οι απελευθερωμένες περιοχές κάλυπταν έναν χώρο όπου κατοικούσαν περίπου 1 εκατομμύριο άνθρωποι. Πιο συγκεκριμένα, οι ελεύθερες σερβικές περιοχές ξεκινούσαν από τον ποταμό Δρίνο στα δυτικά, τον ποταμό Σάβο στα βόρεια και εκτείνονταν στα ανατολικά σε μια ακαθόριστη περιοχή προς την κατεύθυνση του Βελιγραδίου με την εξαίρεση κάποιων αστικών κέντρων (Βάλιεβο, Κράλιεβο, Ομπρένοβατς κ.α.) που βρίσκονταν ακόμα στα χέρια των κατοχικών δυνάμεων.

Η πρώτη απελευθερωμένη επικράτεια της Ευρώπης ήταν γεγονός!

Παρτιζάνοι και Τσέτνικς συνοδεύουν αιχμάλωτους Γερμανούς στο Ούζιτσε

Η οικοδόμηση της Δημοκρατίας του Ούζιτσε

Αμέσως μετά την απελευθέρωση του Ούζιτσε, στις 26-27 Σεπτεμβρίου, οργανώνεται μια ιστορική σύσκεψη στελεχών του ΚΚΓ στο χωριό Στόλιτσε στην απελευθερωμένη περιοχή γύρω από την κωμόπολη Κρούπανιε. Εκεί χαράσσονται όλες οι κατευθύνσεις για τη στρατιωτική οργάνωση των παρτιζάνικων δυνάμεων σε παν-γιουγκοσλαβικό επίπεδο, τον ρόλο του κόμματος, ενώ αποφασίζεται η δημιουργία θεσμών αυτοκυβέρνησης στις ελεύθερες περιοχές. Τέλος, διατάσσεται η μετακίνηση των κομματικών στελεχών από το Βελιγράδι και τις άλλες κατεχόμενες πόλεις στα μέρη που απελευθερώνονται προκειμένου να ενισχύσουν τη δουλειά εκεί.

Η πόλη του Ούζιτσε, όπως και αυτή του Πόζεγκ, απελευθερώθηκαν χωρίς μάχη αφού πρώτα είχαν περικυκλωθεί. Οι γερμανικές δυνάμεις, εμφανώς αιφνιδιασμένες από το ξέσπασμα της εξέγερσης στη δυτική Σερβία, έλαβαν εντολή να αποχωρήσουν στις 21 Σεπτεμβρίου καθώς φοβούνταν περικύκλωση και αφανισμό. Αρχικά οι δύο πόλεις παραδόθηκαν σε δυνάμεις των Τσέτνικς και της σερβικής χωροφυλακής (της σερβικής κατοχικής κυβέρνησης), όμως μετά από πίεση των Παρτιζάνων που βρίσκονταν έξω από την πόλη αποχώρησαν και αυτοί και έτσι οι δύο πόλεις πέρασαν υπό παρτιζάνικο έλεγχο.

Στο επόμενο διάστημα οι δυνάμεις της Αντίστασης συνέχισαν τις επιθέσεις τους σε γύρω πόλεις και χωριά με αποτέλεσμα, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, να μπορεί κανείς να συναντήσει τις πρώτες παρτιζάνικες περιπόλους μόλις 15 χιλιόμετρα δυτικά του Βελιγραδίου.

Η κατάληψη του Ούζιτσε ήταν πολύ σημαντική για τον εθνικοαπελευθερωτικό και αντιφασιστικό αγώνα, ο οποίος βρισκόταν ακόμα στα πρώτα βήματά του. Από το παράρτημα της Εθνικής Τράπεζας του Ούζιτσε οι Παρτιζάνοι πήραν 55 εκατομμύρια δηνάρια για τις ανάγκες του αγώνα. Τα χρήματα αυτά θα χρησιμοποιούνταν για την αγορά υλικών και τροφίμων από τους χωρικούς και τη χρηματοδότηση διαφόρων ενεργειών.

Επιπλέον, στη δυτική Σερβία, η οποία αποτελούσε ίσως την πιο βιομηχανικά αναπτυγμένη περιοχή της Σερβίας, υπήρχαν δεκάδες εργοστάσια, τα οποία τώρα έπεφταν στα χέρια των Παρτιζάνων. Στην πόλη Ούζιτσε, οι Παρτιζάνοι είχαν την τύχη να θέσουν υπό τον έλεγχό τους εργοστάσια υφαντουργίας, μύλους, βυρσοδεψία και κυρίως ένα εργοστάσιο παραγωγής πολεμικού υλικού. Τα συγκεκριμένα εργοστάσια πρακτικά δε σταμάτησαν καθόλου τη λειτουργία τους, απλά πλέον παρήγαγαν για τις ανάγκες του αγώνα, υπό νέο καθεστώς λειτουργίας. Μέσω του εργοστασίου παραγωγής πολεμικού υλικού οι Παρτιζάνοι κατάφεραν να εξοπλίσουν με χιλιάδες τουφέκια, σφαίρες, χειροβομβίδες τον εθνικοαπελευθερωτικό στρατό ενώ πιστοί στις έως τότε συμφωνίες, έδωσαν μερίδιο και στους Τσέτνικς, αν και το εργοστάσιο, όπως και η ίδια η πόλη του Ούζιτσε, βρισκόταν υπό τον πλήρη έλεγχό τους.

Από την άποψη της κοινωνικής οργάνωσης των απελευθερωμένων περιοχών, οι νεοϊδρυθείσες εθνικοαπελευθερωτικές επιτροπές δεν έχασαν χρόνο. Καταρτίστηκαν σχέδια για κάθε πόλη και χωριό της απελευθερωμένης περιοχής σύμφωνα με τα οποία οι πιο πληττόμενες κατηγορίες πολιτών θα λάμβαναν ειδική βοήθεια. Χήρες, ορφανά παιδιά, ανάπηροι/ες, άνεργοι/ες, πρόσφυγες από άλλα σημεία της Γιουγκοσλαβίας στηρίχτηκαν με κάθε τρόπο μπροστά στον χειμώνα που ερχόταν. Δημιουργήθηκαν ταμεία εθελοντικών προσφορών από πολίτες για πολίτες, δόθηκαν «απελευθερωτικά δάνεια» δηλαδή άτοκα δάνεια για την κάλυψη των βασικών αναγκών, οργανώθηκαν συλλογικές κουζίνες σε αυλές σπιτιών, μοιράστηκαν δωρεάν σπόροι για τη νέα σοδειά και εργαλεία επιδιόρθωσης σπιτιών ενώ οργανώθηκαν αποθήκες με τρόφιμα, ξυλεία και ρουχισμό που μοιράζονταν στους άπορους.

Στις 18 Οκτωβρίου, η εθνικοαπελευθερωτική επιτροπή του Ούζιτσε πήρε μία σειρά σημαντικών αποφάσεων που οργάνωναν την κοινωνική ζωή στην πόλη: i) έθεσε σε αναστολή όλα τα χρέη των νοικοκυριών, ii) ρύθμισε τους μισθούς των εργατών και των υπαλλήλων, iii) θεσμοθετήθηκε ο χαρακτήρας της βοήθειας προς τους άνεργους και τους άπορους, iv) θεσμοθετήθηκε ο χαρακτήρας προς τους εσωτερικούς πρόσφυγες από άλλα μέρη της χώρας, v) πάρθηκαν μέτρα για την πρόσληψη των ανέργων και των προσφύγων

Ως αποτέλεσμα των παραπάνω μέτρων, οι μισθοί των εργατών που παρέμεναν απλήρωτοι πριν την εξέγερση καταβλήθηκαν αμέσως και μάλιστα με μία μικρή αύξηση, τα χρέη πάγωσαν αποτινάσσοντας έναν μεγάλο βραχνά από ένα σημαντικό τμήμα των πολιτών που είχε βρεθεί καταχρεωμένο λόγω των συνθηκών της Κατοχής, ενώ τέλος 3.500 άστεγοι ή κατοικούντες σε κατεστραμμένα σπίτια βρήκαν στέγη.

Οι κατασχέσεις περιουσιών ήταν λίγες και αφορούσαν τους «εχθρούς του λαού», ενώ αυστηρή ήταν η αντιμετώπιση των μαυραγοριτών και κερδοσκόπων. Στην ουσία επιβλήθηκε έλεγχος τιμών. Όμως οι εθνικοαπελευθερωτικές επιτροπές αντλούσαν πόρους κυρίως από μια χαμηλή φορολογία στις συναλλαγές στα καταστήματα, τις εθελοντικές προσφορές αλλά και μερικές επιτάξεις αγροτικών προϊόντων, ρουχισμού και εργαλείων από εμπόρους που είχαν πλεόνασμα. Σε αυτούς δίνονταν πιστοποιητικά υπό το σκεπτικό ότι το αφαιρεθέν εμπόρευμα θα τους επιστρεφόταν με την πρώτη ευκαιρία.

Επιπλέον, οι εθνικοαπελευθερωτικές επιτροπές οργάνωναν ειδικές καμπάνιες δωρεάν προσφοράς τις Κυριακές. Για παράδειγμα μία Κυριακή ήταν αφιερωμένη στην παρασκευή και προμήθεια εσωρούχων. Μία συνέλευση 300 γυναικών ανέλαβε να ορίσει μία τέτοια ημέρα δράσης προς στήριξη του αγώνα πλέκοντας κάλτσες, φανέλες κ.ο.κ. Επρόκειτο για εθελοντική επιπλέον εργασία συντονισμένων κοινοτήτων για την κάλυψη των έκτακτων αναγκών του αγώνα.

Το παρτιζάνικο τάγμα «Takovski» μόλις έχει εξοπλιστεί από το εργοστάσιο πολεμικού υλικού του Ούζιτσε

Στον τομέα της υγείας έγινε προσπάθεια αναδιοργάνωσης του νοσοκομείου του Ούζιτσε, το οποίο πλέον παραλάμβανε τραυματίες από όλες τις γύρω περιοχές και τα μέτωπα με τον εχθρό. Στήθηκε έτσι ένα νοσοκομείο με δέκα γιατρούς και δεκάδες νοσοκόμους/ες, ντόπιους αλλά και από άλλες περιοχές της χώρας. Μάλιστα η εθνικοαπελευθερωτική επιτροπή πρόλαβε και οργάνωσε ταχύρρυθμο σεμινάριο για νοσοκόμους/ες όπου έλαβαν μέρος γύρω στα σαράντα άτομα. Επιπλέον, σημαντικά βήματα έγιναν και στον τομέα της πρόληψης. Αυτά περιλάμβαναν, εμβολιασμούς και ενημέρωση των κατοίκων για την τήρηση των κανόνων προσωπικής υγιεινής. Επιθεώρηση δημόσιων βρυσών και άλλων ανάλογων τοποθεσιών. Άνοιγμα κλειστών έως τότε δημόσιων λουτρών υπό την επίβλεψη της εθνικοαπελευθερωτικής επιτροπής της πόλης. Οργάνωση «καραβανιού» αποτελούμενου από 15 γιατρούς και νοσοκόμους το οποίο περιόδευε τα γύρω χωριά, εξέταζε και ενημέρωνε τους κατοίκους.

Παρότι η Δημοκρατία του Ούζιτσε ήταν μια βραχύβιας ζωής, περικυκλωμένη ελεύθερη περιοχή, με αναβαθμισμένο το ζήτημα της άμυνας απέναντι στον εχθρό, η πολιτιστική δράση δεν έλειψε. Αξιοποιώντας τις προϋπάρχουσες χορωδίες εργοστασίων αλλά και τη δουλειά δασκάλων, ανέβηκαν τέσσερις θεατρικές παραστάσεις από έναν θίασο που αποτελούνταν από 80-90 μαχητές/τριες και άλλους πολίτες. Μεταξύ αυτών δραματοποιήθηκε και το μυθιστόρημα του Μιχαήλ Οστρόφσκι «Πώς δενότανε το ατσάλι». Δημιουργήθηκαν επίσης τρεις χορωδίες, οι οποίες έδιναν τακτικά παραστάσεις. Τέλος, δημιουργήθηκε και μία ορχήστρα αποτελούμενη από 30 άτομα, η οποία έδινε συναυλίες και στα γύρω χωριά ενώ μια μεγάλη συναυλία έλαβε χώρα στις 7 Νοεμβρίου, για τον εορτασμό της επετείου της Ρωσικής Επανάστασης του 1917.

Συνολικά, η κοινωνική ζωή στη Δημοκρατία του Ούζιτσε προεικόνιζε μια διαφορετική οργάνωση σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Παρά τις τεράστιες προκλήσεις που αντιμετώπιζαν, το κομμουνιστικό κόμμα Γιουγκοσλαβίας και οι εθνικοαπελευθερωτικές επιτροπές κατάφεραν μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα να δώσουν δείγματα γραφής για το τι πρέσβευαν, πέρα από την Αντίσταση στον κατακτητή.

Η 1η Γερμανική Επίθεση και η πτώση της Δημοκρατίας του Ούζιτσε

Όπως ήταν επόμενο, η δημιουργία μίας ελεύθερης ζώνης 19.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με 300.000 κατοίκους στο κέντρο της Γιουγκοσλαβίας δεν μπορούσε παρά να απασχολήσει σοβαρά τους Γερμανούς. Οι εντολές από τη Γερμανία ανέφεραν πως η περιοχή έπρεπε να εκκαθαριστεί πλήρως καθώς φοβόντουσαν επιπλέον ότι θα αποτελούσε βάση ανάπτυξης των βρετανικών δυνάμεων. Η οργάνωση της 1ης Γερμανικής Επίθεσης ενάντια στις απελευθερωμένες περιοχές διήρκεσε όλο τον Οκτώβριο με την επίθεση να αρχίζει στα μέσα Νοεμβρίου.

Για τη γερμανική επίθεση χρησιμοποιήθηκαν δύο μεραρχίες, η μία εκ των οποίων τραβήχτηκε από το Ανατολικό Μέτωπο, καθώς και στρατιωτικά τμήματα της σερβικής κυβέρνησης δοσιλόγων αλλά και ομάδες Τσέτνικς.

Ήδη από τις αρχές Νοεμβρίου, οι σχέσεις μεταξύ Παρτιζάνων και Τσέτνικς βρίσκονταν σε άσχημη κατάσταση. Οι προσπάθειες συνεννόησης μεταξύ των ηγετών τους, Τίτο και Μιχαήλοβιτς, απέβησαν άκαρπες αφού ο τελευταίος υπολογίζοντας τον εαυτό του ως επίσημα αναγνωρισμένο άνθρωπο της εξόριστης βασιλικής κυβέρνησης δε δεχόταν οποιοδήποτε διαμοιρασμό της «εξουσίας» του με τους Παρτιζάνους. Μάλιστα, μετά τις πρώτες μεταξύ τους συγκρούσεις στις απελευθερωμένες περιοχές, ήρθε σε επαφή με τις γερμανικές δυνάμεις ζητώντας να εξοπλιστεί για να χτυπήσει τον Τίτο. Ο τελευταίος προσπάθησε να ενημερώσει τη σοβιετική ηγεσία αρκετές φορές μέσω ασυρμάτου για τον ρόλο των Τσέτνικς, όμως ο σοβιετικός Τύπος και το γιουγκοσλαβικό ραδιόφωνο που εξέπεμπε από τη Μόσχα συνέχιζε να μην κάνει διάκριση ανάμεσα σε Παρτιζάνους και Τσέτνικς. Επιπλέον, ο Τίτο, το φθινόπωρο του 1941, ζητούσε επίμονα από τους σοβιετικούς ενίσχυση σε πυρομαχικά χωρίς όμως να λάβει απάντηση. Δύο ήταν οι κύριοι λόγοι. Ο πρώτος ήταν ότι από τον Οκτώβριο του 1941 η Μόσχα δεχόταν ισχυρή γερμανική επίθεση και η υπεράσπιση της πρωτεύουσας του σοβιετικού κράτους δεν επέτρεπε την ενασχόληση με το ζήτημα της Γιουγκοσλαβίας και της αντιπαράθεσης Παρτιζάνων-Τσέτνικς. Για τον ίδιο αλλά και συνολικότερους λόγους, η σοβιετική ηγεσία ιεραρχούσε υψηλότερα την ανάγκη διατήρησης της συμμαχίας με τη Βρετανία. Επομένως, η πολιτική ρήξης, με τον εκλεκτό της σερβικής εξόριστης κυβέρνησης που φιλοξενούνταν στο Λονδίνο, την οποία πρέσβευε ο Τίτο, ήταν πολύ πιθανό να δημιουργούσε ρήγμα στις σοβιετο-βρετανικές σχέσεις.

Από τη δική τους σκοπιά οι Γιουγκοσλάβοι Παρτιζάνοι και το ΚΚΓ έπρεπε να αντιμετωπίσουν ολομόναχοι μια πλειάδα εχθρών, κάποιοι εκ των οποίων μάλιστα, βρίσκονταν και στα μετόπισθέν τους. Η μάχη ήταν άνιση.

Εκτελεσμένοι από τα ναζιστικά στρατεύματα Σέρβοι πολίτες του Κράλιεβο, Οκτώβριος 1941

Στη διάρκεια του Νοεμβρίου τα παρτιζάνικα τμήματα πολεμούσαν ταυτόχρονα σε έναν εμφύλιο με τους Τσέτνικς, οι οποίοι πλέον έλεγχαν μέρος των ελεύθερων περιοχών, ενώ και οι μάχες προκειμένου να απελευθερωθούν επιπλέον σερβικές περιοχές προς την κατεύθυνση του Βελιγραδίου αλλά και του νότου τους είχαν κοστίσει πολλές δυνάμεις. Ένας άλλος παράγοντας που υπέσκαπτε τη δύναμη των παρτιζάνων ήταν τα γερμανικά αντίποινα. Σύμφωνα με κεντρικές οδηγίες που στόχευαν στον εκφοβισμό του πληθυσμού και την αποστασιοποίησή του απέναντι στους Παρτιζάνους, για κάθε νεκρό Γερμανό στρατιώτη θα εκτελούνταν 100 Σέρβοι πολίτες και για κάθε τραυματία 50. Η πρακτική αυτή, παρότι δεν εφαρμόστηκε ολοκληρωτικά οδήγησε σε τρομερά αντίποινα απέναντι στον σερβικό πληθυσμό κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου του 1941. Πιο τρανταχτές παραμένουν οι περιπτώσεις μαζικών εκτελέσεων στις πόλεις Κράλιεβο και Κραγκούγιεβατς. Πρώτα στο Κράλιεβο, στις 15-16 Οκτωβρίου οι γερμανικές δυνάμεις εκτέλεσαν πάνω από 1.700 ανθρώπους ενώ λίγες μέρες αργότερα ακολούθησε η εκτέλεση 2.500 ανθρώπων στην πόλη Κραγκούγιεβατς, συμπεριλαμβανομένων ολόκληρων σχολείων με τους μαθητές τους. Στα μέσα Νοέμβρη η κτηνώδης αυτή γερμανική πρακτική άρχισε να αποδίδει καρπούς. Σημαντικό μέρος των Σέρβων χωρικών είχε αρχίσει να αποστασιοποιείται από τους Παρτιζάνους επιλέγοντας να συνταχθεί με τις δυνάμεις των Τσέτνικς, οι οποίες τους υπόσχονταν ειρήνη με τους Γερμανούς.

Λίγο πριν ξεκινήσει η γερμανική επίθεση απέναντι στην πόλη του Ούζιτσε μία μεγάλη έκρηξη στο εργοστάσιο πυρομαχικών που βρισκόταν υπό τον έλεγχο των παρτιζάνων κόστισε τη ζωή σε 130 εργάτες της βάρδιας και άλλους ανθρώπους που βρίσκονταν στις εγκαταστάσεις. Από την έκρηξη τραυματίστηκαν και σημαντικά στελέχη του ΚΚΓ, όπως ο Βλάντιμιρ Ντεντίερ ενώ ο ίδιος ο Τίτο την περιγράφει ως την πιο τρομακτική στιγμή στη ζωή του. Το αν η έκρηξη υπήρξε αποτέλεσμα δολιοφθοράς ή αμέλειας είναι ακόμα άγνωστο. Το σίγουρο είναι ότι προεικόνισε αυτό που θα συνέβαινε τις επόμενες ημέρες.

Η μεγάλη γερμανική επίθεση στο Ούζιτσε ξεκίνησε στις 25 Νοεμβρίου και περιλάμβανε μεγάλες δυνάμεις πεζικού, πυροβολικό, τανκς και αεροπλάνα. Μέρα με τη μέρα οι γερμανικές δυνάμεις και οι Σέρβοι δοσίλογοι που τις συνεπικουρούσαν καταλάμβαναν χωριά και κωμοπόλεις. Η πόλη του Ούζιτσε βρέθηκε γρήγορα περικυκλωμένη ενώ σε κίνδυνο τέθηκε το σύνολο των δυνάμεων των Παρτιζάνων ακόμα και η ίδια τους η ηγεσία. Ο Τίτο διέταξε πεισματική αντίσταση μέχρι τελευταία στιγμή. Η αντίσταση ήταν μάταιη αλλά ηρωική.

Το Τάγμα Εργατών του Ούζιτσε σε παράταξη πριν την τελική μάχη

Ανάμεσα στις πλείστες μάχες που δόθηκαν αξίζει ειδική μνεία, η προσπάθεια του Τάγματος Εργατών (Radnički Bataljon) να υπερασπιστεί το τελευταίο ελεύθερο πέρασμα του Ούζιτσε. Το Τάγμα Εργατών είχε δημιουργηθεί από εργάτες της πόλης του Ούζιτσε αντανακλώντας τη λογική της ηγεσίας του ΚΚΓ για επίλεκτα στρατιωτικά σώματα εργατικής προέλευσης, τα οποία αργότερα έλαβαν τη μορφή των αποκαλούμενων «Προλεταριακών Ταξιαρχιών». Τα σώματα αυτά υπολογιζόταν ότι θα έπαιζαν τον ρόλο των πιο πειθαρχημένων και υπερτοπικών δυνάμεων, πιστών όχι μόνο στην υπόθεση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα αλλά και της κοινωνικής επανάστασης.

Το Τάγμα Εργατών με διοικητή τον Άντριγια Τζούροβιτς (Andrija Đurović), μαζί με κάποια παρτιζάνικα τοπικά τμήματα των γύρω περιοχών, με διοικητές τον Ντούσαν Γιέρκοβιτς (Dušan Jerković) και πολιτικό κομισάριο τον Μπόρα Μάρκοβιτς (Bora Marković), έδωσαν μία πεισματική μάχη στο ύψος του χωριού Κάντινιατσα (Kadinjača), 14 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Ούζιτσε απέναντι σε υπέρτερες εχθρικές δυνάμεις, που κάποιοι αποκάλεσαν «γιουγκοσλαβικές Θερμοπύλες». Στις 29 Νοεμβρίου στις 8 το πρωί, πληροφορημένοι από τις τοπικές δυνάμεις των Τσέτνικς, οι Γερμανοί κυκλώνουν το χωριό Κάντινιατσα. Η μάχη που ξεσπά διαρκεί 6,5 ώρες στη διάρκεια των οποίων το Τάγμα Εργατών του Ούζιτσε αποκρούσει διαδοχικές προσπάθειες διείσδυσης στο χωριό. Οι χωρικοί μεταφέρουν πυρομαχικά ενισχύοντας τους Παρτιζάνους. Όσοι πέφτουν στα χέρια των Γερμανών εκτελούνται επί τόπου και τα πτώματά τους πετιούνται στο ποτάμι της περιοχής. Η μάχη δίνεται κυριολεκτικά σώμα με σώμα ώσπου το μεσημέρι οι Γερμανοί σπάνε τις τελευταίες άμυνες και καταλαμβάνουν το χωριό. Το Τάγμα Εργατών του Ούζιτσε έχει 200 νεκρούς. Μαζί τους πεθαίνουν ηρωικά και οι τρεις ηγέτες τους, οι Τζούροβιτς, Γιέρκοβιτς και Μάρκοβιτς.

Ακολουθεί κυνηγητό των υπόλοιπων παρτιζάνικων μονάδων ενώ το βράδυ της 29ης Νοεμβρίου το Ούζιτσε θα καταληφθεί. Η βραχύβια Δημοκρατία του Ούζιτσε λάμβανε τέλος.

Επίλογος

Οι γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στις γύρω περιοχές θα συνεχιστούν μέχρι την 1η Δεκεμβρίου. Μετά την απώλεια των απελευθερωμένων περιοχών οι Παρτιζάνοι δέχονται τεράστιο πλήγμα. Τους έχουν απομείνει μόλις 1.500 μαχητές, οι οποίοι φεύγουν καταδιωκόμενοι για τις περιοχές του Μαυροβουνίου και της Βοσνίας. Η Σερβία, όπου απελευθερώθηκαν τα πρώτα εδάφη από τα ναζιστικά στρατεύματα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν θα ξανασηκώσει κεφάλι μέχρι το 1944. Μικρά τμήματα των Παρτιζάνων που παραμένουν μετά την πτώση του Ούζιτσε σε σερβικά εδάφη θα κυνηγηθούν ανελέητα απ’ τους Γερμανούς και τους συνεργάτες του και σχεδόν θα αφανιστούν τους επόμενους μήνες. Το ηθικό των Παρτιζάνων είναι πεσμένο και ο Τίτο, έχοντας δεχτεί κριτική για την τακτική της πεισματικής αντίστασης που αποδεκάτισε τους Παρτιζάνους, υποβάλλει την παραίτησή του, η οποία όμως δε γίνεται δεκτή από την υπόλοιπη ηγεσία του ΚΚΓ.

Σύντομα όμως, οι δυνάμεις των Παρτιζάνων θα ανασυγκροτηθούν. Κινούμενες διαρκώς ανάμεσα στους ορεινούς όγκους της Γιουγκοσλαβίας θα απελευθερώσουν νέες περιοχές, αυτή τη φορά στη Βοσνία, η οποία θα μετατραπεί στο κέντρο της παρτιζάνικης αντίστασης. Έχοντας αντλήσει σημαντική πείρα από τα επιτεύγματά τους αλλά και από τα λάθη τους, οι Γιουγκοσλάβοι Παρτιζάνοι θα ανοικοδομήσουν τον απελευθερωτικό στρατό. Το ΚΚΓ με τη σειρά του θα αποκρυσταλλώσει τους βασικούς άξονες της πολιτικής του προχωρώντας το σχέδιο της παράλληλης εξουσίας στις απελευθερωμένες περιοχές. Η πισώπλατη μαχαιριά των Τσέτνικς του Μιχαήλοβιτς θα ξεπληρωθεί αργότερα κατά τη διάρκεια του 1943.

Η Δημοκρατία του Ούζιτσε, που κράτησε 67 ημέρες, την ώρα που τα γερμανικά στρατεύματα απειλούσαν τη Μόσχα έχει πάρει τη θέση της ανάμεσα στις σημαντικές στιγμές και τα αξιοσημείωτα παραδείγματα που μας άφησαν οι απελευθερωτικοί αγώνες του παρελθόντος.

Τμήμα του μνημείου της μάχης του Καράντινιατς, των παρτιζάνικων «Θερμοπυλών»

Πηγή: https://ourbalkans.wordpress.com/2020/09/24/uzicka-republika/

Εικόνες:

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License