Φασισμός και δημοκρατία

Μια συνέντευξη του Μίκελ Μπολτ Ράσμουσεν

Η συνέντευξη αυτή αναρτήθηκε στον ιστότοπο http://www.carmillaonline.com την 1η Αυγούστου 2020. Ένα τμήμα της συνέντευξης δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα il manifesto της 16ης Απριλίου 2020. Τo βιβλίο του Μίκελ Μπολτ Ράσμουσεν Η αντεπανάσταση του Τραμπ θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Παρακείμενος.

Ο Μίκελ Μπολτ Ράσμουσεν είναι ένας νέος πολιτικός θεωρητικός από τη Δανία, που έχει γράψει διάφορα δοκίμια, όπως το Hegel after Occupy https://mitpress.mit.edu/books/hegel-after-occupy και το After the Great Refusal. https://www.johnhuntpublishing.com/zer0-books/our-books/after-great-refusal Είναι επίσης ιστορικός τέχνης, που έχει ασχοληθεί με τις καλλιτεχνικές/πολιτικές πρωτοπορίες του 20ού και του 21ου αιώνα, αλλά και πολιτικός ακτιβιστής με αναφορές στην επαναστατική παράδοση της κομμουνιστικής αριστεράς, των Καταστασιακών και διαφόρων μαρξιστών και μεταμαρξιστών φιλοσόφων. Στο βιβλίο του Η αντεπανάσταση του Τραμπ (η ιταλική έκδοση, με υπότιτλο Φασισμός και Δημοκρατία, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Agenzia X) αναλύει κριτικά την εκλογή και την προεδρία του Τραμπ. Ίσως όμως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του βιβλίου να εντοπίζεται στα κεφάλαια εκείνα όπου ο Ράσμουσεν επαναφέρει στο προσκήνιο την ανάλυση του «καπιταλισμού ως θρησκεία» από τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, και τη μετασχηματίζει αντικαθιστώντας τον καπιταλισμό με τη δημοκρατία. Η δημοκρατία είναι καθαρά λατρευτική θρησκεία· η λατρεία αυτή χαρακτηρίζεται από μονιμότητα· η λατρεία αυτή είναι ενοχοποιητική. Με λίγα λόγια, η φιλελεύθερη δημοκρατία ως μύθος, ως ανεξάλειπτη δεισιδαιμονία η οποία εκμηδενίζει οποιαδήποτε δυνατότητα όχι μονάχα πραγματοποίησης αλλά ακόμα και επινόησης μορφών κοινωνικής οργάνωσης που να επιτρέπουν ευρύτερες και πιο απτές σφαίρες ελευθερίας και ισότητας. Ωστόσο, όπως γράφει ο Μαρτσέλο Ταρί στην εισαγωγή: «μοιάζει ακατανόητο πώς είναι ακόμα εφικτό να πιστεύουμε ότι η δημοκρατία μπορεί να σώσει τον κόσμο από την καταστροφή που βιώνουμε». Τους επόμενους μήνες ο Μίκελ Μπολτ Ράσμουσεν θα βρεθεί στην Ιταλία για μια σειρά παρουσιάσεων, και, για να γνωρίσουμε καλύτερα τις μελέτες που πραγματοποιεί, του πήραμε τη συνέντευξη που ακολουθεί.

Εκεί που το κίνημα «Occupy» ηττήθηκε, εκεί κέρδισε ο Τραμπ. Αυτή είναι συνοπτικά η θέση περί «αντεπανάστασης». Είναι ο Τραμπ μια διαμαρτυρία ενάντια στις διαμαρτυρίες; Ποια είναι η «γλώσσα» του Τραμπ; Ποια είναι η σχέση του με τον προστατευτισμό του αμερικανικού νεοκαπιταλισμού;

Στο βιβλίο μου υποστηρίζω ότι η εκλογή του Τραμπ θα πρέπει να γίνεται αντιληπτή τόσο ως μοντέλο διαχείρισης ενός καπιταλισμού σε κρίση όσο και ως αντεπανάσταση που αποσκοπεί στην αποτροπή της γέννησης ενός νέου και αυθεντικού κινήματος διαμαρτυρίας και άρνησης του κεφαλαίου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η προεδρία του Τραμπ αποτελεί μια ιδιότυπη συνέχιση –αυτή τη φορά με τη μορφή του προστατευτισμού και του υπερεθνικισμού– ενός κύκλου της αμερικανικής οικονομίας, που διαρκεί ήδη τέσσερις δεκαετίες, ο οποίος χαρακτηρίζεται από αδυναμία ανάκαμψης. Αυτή ήταν η ουσία του σλόγκαν του Τραμπ, «να ξανακάνουμε την Αμερική σπουδαία», καθώς η αμερικανική οικονομία έχει βουτηχτεί στην ύφεση εδώ και σαράντα χρόνια, οι μέρες των ΗΠΑ ως αυτοκρατορία είναι μετρημένες, και ο Τραμπ είναι σύμπτωμα της κατάστασης αυτής. Ένα σύμπτωμα παράξενο, καθώς προφανώς επιθυμεί απεγνωσμένα να αναβιώσει την ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών μέσω του αποκλεισμού των ξένων, της οικοδόμησης τειχών και της επιβολής δασμών. Όμως η επικράτηση του Τραμπ σηματοδότησε επίσης την αποτροπή μιας πιθανής ώσμωσης των διαδηλώσεων του κινήματος «Occupy» κατά του νεοφιλελευθερισμού, και της κριτικής της αστυνομικής ρατσιστικής βίας που πρεσβεύει το κίνημα «Black Lives Matter» (Οι ζωές των μαύρων μετράνε). Μια απόπειρα να μπλοκαριστεί η ριζοσπαστική τάση «κλεισίματος των λογαριασμών» με μια αποικιοκρατική και ρατσιστική αυτοκρατορία.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον ιστορικό και στον σύγχρονο φασισμό;

Διακρίνω τα φασιστικά κινήματα του Μεσοπολέμου από τα σύγχρονα φασιστικά κόμματα και περιγράφω τον φασισμό του ύστερου καπιταλισμού. Ενώ τα φασιστικά κινήματα του Μεσοπολέμου παρουσίασαν την εθνική τους αναγέννηση ως κατάλυση του κοινοβουλευτικού συστήματος, τα σύγχρονα φασιστικά κόμματα είναι όντως κόμματα που επιδίδονται στο κυνήγι της ψήφου εντός του κατεστημένου εθνικού, κοινοβουλευτικού συστήματος. Ενώ ο φασισμός του Μεσοπολέμου απαρτιζόταν από εξωκοινοβουλευτικά κινήματα, ο ύστερος φασισμός απαρτίζεται από κόμματα τα οποία επιζητούν να σώσουν το έθνος όχι ως ενσάρκωση του «Volk» ή του «Λαού της Ιταλίας» αλλά περισσότερο ως αναπαράσταση της εθνικής ταυτότητας και της ανάλογης προθετικότητας της εθνικής δημοκρατίας: ο σύγχρονος φασισμός θα μπορούσε επομένως να περιγραφεί ως φασιστικός αλλά χωρίς Φασισμό, χωρίς πολιτικό κίνημα και παραστρατιωτικούς τρομοκράτες που παρελαύνουν στους δρόμους. Το πλάνο του όμως δεν παύει να εστιάζει στην έννοια του εθνοτικού εθνικιστικού αποκλεισμού και στην ανάκαμψη της οικονομίας μέσω δημόσιων επενδύσεων σε υποδομές και στρατιωτική τεχνολογία.

Ο φασισμός του Τραμπ και των σύγχρονων κυριαρχιστών (1) δεν χρειάζεται να προβεί στο κάψιμο των βιβλίων, και να θέσει υπό διωγμό την «εκφυλισμένη τέχνη», αλλά παίρνει τη μορφή της trash τηλεόρασης, των εξευτελιστικών τοκ σόου και όλου αυτού του οχετού που καθημερινά μας κατακλύζει από τις οθόνες μας. Είναι επομένως πολύ πιο δύσκολο να ηττηθεί απ’ ό,τι οι φασισμοί του 20ού αιώνα;

Ναι, προφανώς, μια ανάλυση του φασισμού πρέπει να τον εξετάζει ως πολιτικό καθεστώς και ως λύση στην κρίση του καπιταλισμού, αλλά πρέπει ταυτόχρονα να αναλύει τον φασισμό και ως γλώσσα, κουλτούρα και αισθητική. Εάν αντιλαμβανόμαστε τον φασισμό μονάχα ως υπόθεση των πολιτικών και των πολιτικών θεσμών, του ποιος είναι στην κυβέρνηση και ποιος δεν είναι, του ποιος κερδίζει τις εκλογές ή σχηματίζει κυβερνήσεις, κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν προσπάθησε να περιγράψει στην ανάλυσή του για τον φασισμό ως αισθητικοποίηση της πολιτικής. Να πώς ο φασισμός διαποτίζει την καθημερινή ζωή ως «συνολικός τρόπος ζωής», όπως θα έλεγε και ο Ρέιμοντ Γουίλιαμς. Με άλλα λόγια, δεν είναι απαραίτητο η εικόνα του ύστερου φασισμού να ταυτίζεται με την μεσοπολεμική αισθητική του φασισμού που ήδη γνωρίζουμε –τις σβάστικες, τις μαύρες στολές, τις επωμίδες– αλλά μπορεί να παίρνει νέες μορφές και συχνά να οικειοποιείται προϋπάρχοντα αντικείμενα προσδίδοντάς τους νέο περιεχόμενο. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το καπελάκι τζόκεϊ του Τραμπ, το οποίο προσδίδει ένα νέο σημαινόμενο σε ένα αξεσουάρ της βορειοαμερικανικής κουλτούρας των σπορ, μετατρέποντάς το σε γνώρισμα της υπερεθνικιστικής κοινότητά του, το οποίο πιστοποιεί ποιος αποτελεί κομμάτι της ΑμεριΚΚΚής. Ή σκεφτείτε τα πλαστικά καλαμάκια της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ: παρήχθησαν αψηφώντας την προσπάθεια διάσωσης του πλανήτη και την απαγόρευση του πλαστικού. Όταν ο φασισμός σημειώνει επιτυχίες, διαχέεται στη γλώσσα και σιγά-σιγά η ιδεολογία του αντιμετωπίζεται ως κάτι το φυσιολογικό. Ο φασισμός διαχέεται επειδή διευρύνει ανεπαίσθητα το πλαίσιο για τους εθνικιστές και αποκλείει τις άλλες εκφράσεις, επικαλύπτοντας ή χρησιμοποιώντας παραδοσιακές συντηρητικές απόψεις ως όχημα για τον υπερεθνικισμό του, ο οποίος νομιμοποιείται ως αποδεκτή πολιτική θέση. Χρησιμοποιώντας ως Δούρειο Ίππο συντηρητικές απόψεις, αντικείμενα ή σύμβολα τα οποία είναι ήδη του συρμού, ο φασισμός διαχέεται στο πολιτικό mainstream.

Η κεντρική θέση του βιβλίου σου, πέρα από τον καταιγιστικό σχολιασμό του τραμπικού φασισμού, νομίζω πως είναι η κριτική στη φιλελεύθερη δημοκρατία και η πρόταση για τον επαναστατικό μετασχηματισμό της. Η ιδέα της επανάστασης –αν και διαφέρει από εκείνη του 19ου αιώνα– έχει εξαφανιστεί πλήρως ακόμη και από τα εναλλακτικά κινήματα, τόσο μαρξιστικής όσο και ελευθεριακής προέλευσης. Από τον Τσόμσκι μέχρι τον Γκρέμπερ, από την Μπάτλερ μέχρι τον Σάντερς, η αμερικανική αριστερά πιστεύει ότι θα νικήσει τον Τραμπ επικαλούμενη τη δημοκρατία. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η κριτική στον Τραμπ πρέπει να περιλαμβάνει μια κριτική στο σύστημα που παρήγαγε τον Τραμπ. Πολλοί ακτιβιστές και στοχαστές στις Ηνωμένες Πολιτείες αντιλαμβάνονται τον Τραμπ ως μια ρατσιστική και πατριαρχική εξαίρεση που εκμαυλίζει ή εκτρέπει τη δημοκρατία. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει, ο Τραμπ είναι το αποκορύφωμα μιας μακράς ιστορικής διαδικασίας κατά την οποία ορισμένα κομμάτια της λευκής εργατικής τάξης συμμάχησαν με την καπιταλιστική τάξη που διαφεντεύει και εκμεταλλεύεται τους αυτόχθονες Αμερικανούς, τους μαύρους και άλλα μη λευκά κομμάτια του πληθυσμού. Η δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν πάντα μια δημοκρατία για τους λευκούς. Και η δημοκρατία, αυτή που ονομάζω εθνική δημοκρατία, δεν είναι επ’ ουδενί λόγο αναγκαστικά αντίθετη στον ολοκληρωτικό έλεγχο. Επομένως, η κριτική στον σύγχρονο φασισμό δεν μπορεί να γίνεται παίρνοντας το μέρος της υφιστάμενης δημοκρατίας, αλλά στο όνομα μιας ρήξης με την καπιταλιστική νεοτερικότητα και με τη σύζευξη κράτους και εμπορευματικής οικονομίας.

Η ανάλυσή σου περί «υστεροκαπιταλιστικού φασισμού» εστιάζει στους μετασχηματισμούς του καπιταλισμού, τόσο του υπερεθνικού όσο και εκείνου που συντάσσεται με τον προστατευτισμό, αλλά και στην επικοινωνία, στην αισθητική, στην τέχνη, και σε ορισμένα χωρία θυμίζει τις θέσεις του Φράνκο Μπεράρντι Μπίφο και του Μάριο Περνιόλα που –αν και διαφέρουν μεταξύ τους– έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό την εστίαση αυτή. Είσαι εξοικειωμένος με το έργο τους και με ποιες πτυχές του ταυτίζεσαι ή διαφοροποιείσαι;

Έχω γράψει βιβλία για τους Καταστασιακούς, η ανάλυσή τους για το θέαμα και την αποικιοποίηση της καθημερινής ζωής είναι πολύ σημαντικές για μένα. Η επανεξέταση ορισμένων θέσεων του πρωτοποριακού αντικαλλιτεχνικού κινήματος, το οποίο ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της επαναστατικής παράδοσης, είναι ένας καλός τρόπος για να ξεκινήσουμε την οικοδόμηση ενός νέου επαναστατικού φαντασιακού. Ο Περνιόλα προερχόταν από το περιβάλλον εκείνο, και μου αρέσουν πολύ μερικά από τα πρώτα του βιβλία. Η δημιουργική τάση μέσα στο κίνημα του 1977, στους πρωταγωνιστές της οποίας συγκαταλεγόταν και ο Μπίφο, προφανώς είναι για μένα μια ακόμα σημαντική ιστορική αναφορά.

Θα μπορέσουν τα κινήματα που έχουν αναδυθεί τα τελευταία χρόνια –από το Non una di meno μέχρι το Extinction Rebellion και από τις νεο-οικολογικές ομάδες μέχρι τα Κίτρινα Γιλέκα κ.λπ.– να διατυπώσουν μια ριζοσπαστική πρόταση ενάντια στην καταστροφή που βιώνουμε;

Το ελπίζω. Θα είναι, όμως, δύσκολο, γιατί οι διαμαρτυρίες λαμβάνουν χώρα κατόπιν τεσσάρων δεκαετιών τεράστιας καταστροφής και διάλυσης, στη διάρκεια των οποίων το προϋπάρχον λεξιλόγιο της αντίστασης έχει κονιορτοποιηθεί. Έτσι, οι διαμαρτυρίες εκτυλίσσονται πάνω στα ερείπια περασμένων αγώνων. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο είναι τόσο κατακερματισμένες. Βλέπουμε, όμως, να αναδύεται ένα νέο κίνημα το οποίο έχει αφήσει πίσω του την παλιά διάκριση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς, και το οποίο γνωρίζει ότι επανάσταση δεν μπορεί να σημαίνει απλώς κοινωνικοποίηση της παραγωγής, αλλά θα πρέπει να είναι κάτι διαφορετικό, ίσως αυτό που ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν και η Αόρατη Επιτροπή ονομάζουν «αποθεσμοποίηση» (destituzione/destitution).

Ποια είναι η γνώμη σου σχετικά με τη διαχείριση της επιδημίας του κορονοϊού; Ο Αγκάμπεν υποστήριξε σχετικά με αυτό το θέμα: «είναι μια κατάσταση φόβου, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει διαχυθεί στις ατομικές συνειδήσεις και μεταφράζεται σε μια πραγματική ανάγκη για καταστάσεις συλλογικού πανικού, στις οποίες η επιδημία προσφέρει και πάλι το ιδανικό πρόσχημα. Ως εκ τούτου, σε έναν διεστραμμένο φαύλο κύκλο, ο περιορισμός της ελευθερίας που επιβάλλουν οι κυβερνήσεις γίνεται αποδεκτός στο όνομα μιας επιθυμίας για ασφάλεια, η οποία έχει δημιουργηθεί από τις ίδιες τις κυβερνήσεις που τώρα παρεμβαίνουν για να την ικανοποιήσουν». (2)

Νομίζω ότι αυτό που ισχυρίζεται ο Αγκάμπεν είναι ακριβές. Ο κορονοϊός χρησιμοποιείται για να επιβληθεί μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης και ως εκ τούτου προσαρμόζεται σε ένα μοντέλο (με αφετηρία το 2001) στο οποίο βλέπουμε τη γέννηση ενός καθεστώτος προληπτικής αντιεξέγερσης με σκοπό την καταστολή των διαμαρτυριών και τη στρατιωτικοποίηση της δημόσιας σφαίρας. Αυτό αρχικά έλαβε χώρα κάτω από τη σημαία της αντιτρομοκρατίας, κατόπιν της οικονομικής κρίσης, μετά για τους μετανάστες και τώρα για τον ιό. Σύντομα θα γίνει για το κλίμα και για τους αγώνες εκείνων που κινητοποιούνται σχετικά με αυτό το ζήτημα. Τα κράτη εντείνουν τον έλεγχό τους και προετοιμάζονται για το επερχόμενο χάος.

Σημειώσεις

(1) Κυριαρχισμός (sovranismo): οι κυριαρχιστές απαιτούν να μη θιγεί η εθνική κυριαρχία, το έθνος-κράτος, δηλαδή να παραμείνει στις πολιτικές δυνάμεις κάθε χώρας η κυριαρχία και να μην εκχωρηθεί σε υπερεθνικά όργανα, όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Ευρωκοινοβούλιο. Αυτό πρωτίστως αφορά τις αποφάσεις που σχετίζονται με τα δημόσια οικονομικά, την άμυνα-ασφάλεια και την εσωτερική τάξη, που αποτελούν και τους βασικούς πυλώνες της πολιτικής κυριαρχίας σε κάθε κράτος. Πρόκειται για δυνάμεις που είναι υπέρ της Ευρώπης των Εθνών (-κρατών), κατά της ομοσπονδιοποίησης και μάλλον υπέρ της χαλαρής συνομοσπονδίας κυρίαρχων κρατών.

(2) Απόσπασμα από το κείμενο του Τζόρτζιο Αγκάμπεν «Η κατάσταση εξαίρεσης προκαλούμενη από μία αδικαιολόγητη έκτακτη ανάγκη» (πρωτότυπος τίτλος «Lo stato d’eccezione provocato da un’emergenza immotivata»), που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα il manifesto στις 26 Φεβρουαρίου 2020. Για μια ελληνική μετάφραση ολόκληρου του κειμένου: https://www.aftoleksi.gr/2020/03/02/tzortzio-agkampen-katastasi-exairesis-prokaloymeni-mia-adikaiologiti-ektakti-anagki/

https://dystopiancommune.wordpress.com/2020/10/06/%cf%86%ce%b1%cf%83%ce%b9%cf%83%ce%bc%cf%8c%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%bf%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%84%ce%af%ce%b1/

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License