Η Ηθικη της Αμφιβολιας της de Beauvoir

Κριτικη δημοσιευμενη στο Mind, τευχος 59, Απριλιος 1950

Η δυσκολια για τον υπαρξιστη ηθικο φιλοσοφο, μεταξυ των αμοιβαια ασυμβατων προγονων του οποιου ειναι οι Kant, Hegel, Kierkegaard, και Husserl, εγκειται στην παραγωγη του «πρεπει» [ought] με το οποιο μας επιδικαζει το «ειναι» της φαινομενολογικης του περιγραφης του εαυτου, χωρις την διαμεσολαβηση καποιας δογματικης μεταφυσικης. (Οπως ηταν εντελει εκεινη του Kant, θα ελεγε ο υπαρξιστης). Το συντομο βιβλιο της Simone de Beauvoir[1], το οποιο θα μπορουσε να περιγραφει ως ηθικη πραγματεια, ασκηση στην φαινομενολογια, ή πολιτικο εγχειριδιο, δεν ερχεται αντιμετωπο με αυτο το προβλημα. Προϋποθετει, παρα επιχειρηματολογει, την θεωρηση του Sartre για τον εαυτο, και παραγει τις προστακτικες της απο εκει χωρις συζητηση. Η ελευθερια ειναι το θεμελιο καθε ηθικης αξιας, ο ανθρωπος εδραιωνει και υπερασπιζεται ολες τις αξιες που ο ιδιος αναγνωριζει. Το υπαρξιακο διδαγμα ειναι οτι, μιας και ειναι το ειδος του οντος που ειναι, πρεπει να το κανει αυτο «εναγωνια», με διαυγη συνειδηση της ευθυνης του, επανεπιβεβαιωνοντας τις αξιες του, γνωριζοντας ωστοσο οτι οι αξιες του εξαρτωνται μονο απο τον ιδιο. Η θεση αυτη, οπως τιθεται απο την Διδα de Beauvoir και αλλους δημοφιλεις υπαρξιστες συγγραφεις οπως ο Camus, αυτοπροσδιοριζεται περισσοτερο ως πολεμικη επιθεση στο esprit de serieux (την θεωρηση εκεινων που εκλαμβανουν αναμφισβητητα τις αξιες τους ως «δεδομενες», π.χ. ο αστος, το δογματικο κομματικο μελος), παρα ως προσπαθεια επεξεργασιας μιας φιλοσοφικης θεωρησης της ηθικης πραξης. Ειναι στο σημειο αυτο που αισθανεται κανεις την ελαφροτητα του βιβλιου της Διδας de Beauvoir. Εαν η ελευθερια εδραιωνει ολες τις αξιες γιατι πρεπει εγω να βουλωμαι την δικη μου ελευθερια καθως και (μιας και αυτο ειναι επισης μια προστακτικη, για την ακριβεια η θεμελιακα πρωτη) την ελευθερια των αλλων; Οριζεται η «ελευθερια» με τους ορους της δικης μου ψυχολογιας (εναγωνια), ή με τους ορους αυτου που επιλεγω – και εαν ισχυει το δευτερο δεν περιλαμβανει αυτο την διακριση μεταξυ αληθων και ψευδων αξιων οι οποιες δεν μπορουν με την σειρα τους να παραχθουν απο την εννοια της ελευθερης επιλογης; Οι υπαρξιστες ενδεχεται να απαντησουν οτι, ομοια με αλλους ηθικους φιλοσοφους, βασιζουν το δικο τους «πως πρεπει να ζησει ο ανθρωπος», στο δικο τους «τι ειναι ο ανθρωπος». (Ειναι «φυσικα» ενα συμπονετικο-του-αλλου ον). Εντουτοις μια πληρεστερη αναλυση του ηθικου στοχασμου και της αποφασης ειναι απαραιτητη για την συνδεση των δυο, καθως και μια ειλικρινεστερη συζητηση του «δογματικου» χαρακτηρα της εικονας του εαυτου απο τον Sartre. Ως εχει εχουμε την Εγελιανη και Χουσερλιανη φαινομενολογια απο την μια πλευρα και το Κιρκεγκωριανο κηρυγμα απο την αλλη.

Η Διδα de Beauvoir δεν χρονοτριβει με αυτα τα ζητηματα, αλλα προχωραει σε μια διαγνωση των πολιτικων νοοτροπιων. (Γινεται αισθητο καποιες φορες οτι θεωρει την πολιτικη ως το μοναδικο ειδος πρακτικης ηθικης). «Ψυχαναλυει» διαφορους τυπους νοοτροπιας των κοινωνικων σχεσεων (του απανθρωπου, του μηδενιστη, του περιπετειωδους, κτλ) και παρεχει διαγνωσεις του τυπου της mauvaise foi (του Κομμουνιστη που αμφιταλαντευεται στο επιχειρημα μεταξυ της διαλεκτικης και της νομοτελειακης θεωρησης της αναγκαιοτητας). Τα σκαριφηματα αυτα ειναι χοντροκομμενα αλλα αξιζει να αναλογιστουμε τι προσπαθουν να καταφερουν. Κατα καποιον τροπο αποτελουν «βοηθηματα του ηθικου στοχασμου», κατα καποιον αλλο αποτελουν ημι-αποδειξεις της μεταφυσικης θεσης που υϊοθετειται. Ειναι ενα απο τα καθηκοντα του ηθικου φιλοσοφου να διαγνωσει και να περιγραψει τις νοοτροπιες και τις εννοιες με τους ορους με τους οποιους διεξαγονται οι ηθικες διαμαχες της εποχης του; (Οι ηθικες εννοιες δεν ειναι αιωνιες). Θα ελεγα πως ναι. Ωστοσο με ποιο ειδος γλωσσας πρεπει να συμβει αυτο, μπορει να συμβει «ουδετερα»; (Ειναι οι περιγραφες νοοτροπιων του Stevenson ουδετερες;). Οι περιγραφες της Διδας de Beauvoir σιγουρα δεν ειναι ουδετερες, αλλα χρωματιζονται εξισου απο τις μεταφυσικες της προϋποθεσεις, οσο και απο καποιες παθιασμενες πεποιθησεις.

Ενδεχομενως η εμπειρια που εχει περισσοτερο χρωματισει την προσεγγιση της συγγραφεως στην ηθικη ειναι εκεινη της συμμετοχης της στην Αντισταση καθως και της μεταπολεμικης απογοητευσης· την «καθαροτητα» της στιγμης της δρασης ακολουθησε η σκληραγωγηση της ζωντανης συνεπειας με εντιμοτητα. Τα προβληματα που της φαινονται σημαντικοτερα ειναι εκεινα της μαζικης πολιτικης πραξης, της σχεσης του ατομου με το κομμα, και εκεινης του κομματος με τους ανθρωπους που αυτο υπηρετει· το προβλημα του τροπου με τον οποιο κερδιζεται η ελευθερια με τα βιαια μεσα που προσωρινα την περιοριζουν. Πως μπορει το Φιλελευθερο (ή Χριστιανικο) πνευμα της ατομικοτητας να επιβιωσει μιας μακροχρονης περιοδου ιδεολογικου πολεμου; Η Διδα de Beauvoir θετει τα προβληματα αυτα με αξιοθαυμαστη μαχητικοτητα, αν και η συζητηση τους δεν ειναι αρκετα παρατεταμενη ή βαθια. Αξιζει να σημειωθει οτι σχεδον το μοναδικο συγχρονο ατομο που αναφερεται εγκωμιαστικα στο βιβλιο της ειναι ο T. E. Lawrence. Ο Lawrence ειναι ενας υπαρξιστης ηρωας επειδη υπηρξε ενας ανθρωπος της δρασης ο οποιος διατηρησε τις αμφιβολιες του ζωντανες. (Συγκρινε τον Rieux στην Πανουκλα του Camus). Πρεπει να εκτιμηθει ως το προτυπο του «καλου ανθρωπου» για την εποχη του; Το ερωτημα αυτο αξιζει επισης να αποτελεσει αντικειμενο στοχασμου. Οι Μαρξιστες εχουν ενδεχομενως δικιο στην θεωρηση τους πως οι υπαρξιστες ειναι οι εσχατοι θεωρητικοι του φιλελευθερισμου. Ο Lawrence καταφερε να δρασει παρα τις αμφιβολιες του· αλλα οι περισσοτεροι ανθρωποι δεν ειναι σαν τον Lawrence, και αν αποφασισουν να δρασουν πρεπει να βαλουν τις αμφιβολιες τους για υπνο. (Ο διαλεκτικος υλισμος, εξισου οσο η «αυταρεσκη αστικη απαθεια», αποκλειει την αγωνια). Οι Μαρξιστες θα υποστηριξουν οτι ο υπαρξιστης θυματοποιειται απο τον αντιδραστικο· για τον μεσο ανθρωπο ο διαρκης στοχασμος αναστελλει την δραση. Ο υπαρξιστης θα απαντησει οτι ο Μαρξιστης αγοραζει δραση με κοστος την δυνατοτητα στοχασμου και την απωλεια της οπτικης επαφης με τον σκοπο.

Η Μαρξιστικη-Φιλελευθερη αντιθεση [debate], ειναι σιγουρα εξαιρετικης σπουδαιοτητας για καθε μελετητη της πολιτικης θεωριας, ωστοσο σκιαγραφειται χωρις να αναλυεται ικανοποιητικα απο την Διδα de Beauvoir. Τεινει να εκλαμβανει την υποθεση της «ελευθεριας» ως οχι καθεαυτη προβληματικη· μπορουμε πραγματικα ωστοσο να συναγουμε τις πολιτικες μας ευθυνες τωρα απο την προστακτικη «αφηστε τους ελευθερους» [set them free], οσο και αν κατα την διαρκεια της δεκαετιας του 1930 μπορει να νομιζαμε οτι αυτο ηταν εφικτο; Οι Μαρξιστικες και οι Φιλελευθερες θεωρησεις για τον «ελευθερο ανθρωπο» δεν ειναι παρομοιες, και την διαπιστωση αυτη συνοδευει η διαφορα των αξιακων κρισεων στην οποια η Διδα de Beauvoir δεν εισερχεται. Φαινεται οτι υποθετει (και αυτο ειναι που προκυπτει ως τωρα απο το Καντιανο Βασιλειο των Σκοπων) οτι «τελικα» θα θελησουμε ολοι, εαν δρασουμε ελευθερα, να επιλεξουμε συμβατα πραγματα.

[1] Simone de Beauvoir, Ηθικη της Αμφιβολιας, 1948.

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License