Ο Ζακ Καμάτ και η νέα πολιτική της απελευθέρωσης

Ο Ζακ Καμάτ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες επιρροές της πράσινης / αντιπολιτισμικής αναρχίας. Το παρόν δοκίμιο που γράφτηκε το 2004 από τον Dave Antagonism για το περιοδικό Green Anarchy αποτελεί μία συνοπτική εισαγωγή στην σκέψη του Καμάτ, που προφανώς από μόνη της δεν είναι αρκετή για μία διεξοδική κατανόηση αλλά, παρά την συντομία του, καταφέρνει να ρίξει λίγο φως για όσους αμύητους προσπαθούν να καταλάβουν τι εννοούμε όταν λέμε ότι είμαστε ενάντια στον πολιτισμό ενώ δεν είμαστε πριμιτιβιστές ή τι πάει να πει ‘εξημέρωση του ανθρώπου’.Γενικότερα, αν και ο ίδιος ο Καμάτ δεν είναι αναρχικός, και η πορεία που τον οδήγησε στην κριτική του πολιτισμού ήταν αρκετά διαφορετική από αυτή άλλων αντιπολιτισμικών θεωρητικών, το έργο του μας παρέχει αρκετά θεωρητικά εφόδια για να κατανοήσουμε βαθύτερα και πιο ριζοσπαστικά τα αίτια και την φύση της κυριαρχίας και της επανάστασης.

post image

Παρουσιάζουμε το νέο μας zine, «Ο Ζακ Καμάτ και η νέα πολιτική της απελευθέρωσης», το οποίο θα αρχίσουμε να το εκδίδουμε και σε έντυπη μορφή και θα διανεμηθεί σε διάφορους ελευθεριακούς χώρους, κυρίως της Θεσσαλονίκης.

Για προσωπική παραγγελία ή για αποστολή σε μορφή PDF, επικοινωνήστε μαζί μας στο e-mail: prasinieleftheriaki@protonmail.com

Ο Ζακ Καμάτ αποτελεί μία από τις σημαντικότερες επιρροές της πράσινης / αντιπολιτισμικής αναρχίας. Το παρόν δοκίμιο που γράφτηκε το 2004 από τον Dave Antagonism για το περιοδικό Green Anarchy αποτελεί μία συνοπτική εισαγωγή στην σκέψη του Καμάτ, που προφανώς από μόνη της δεν είναι αρκετή για μία διεξοδική κατανόηση αλλά, παρά την συντομία του, καταφέρνει να ρίξει λίγο φως για όσους αμύητους προσπαθούν να καταλάβουν τι εννοούμε όταν λέμε ότι είμαστε ενάντια στον πολιτισμό ενώ δεν είμαστε πριμιτιβιστές ή τι πάει να πει ‘εξημέρωση του ανθρώπου’.Γενικότερα, αν και ο ίδιος ο Καμάτ δεν είναι αναρχικός, και η πορεία που τον οδήγησε στην κριτική του πολιτισμού ήταν αρκετά διαφορετική από αυτή άλλων αντιπολιτισμικών θεωρητικών, το έργο του μας παρέχει αρκετά θεωρητικά εφόδια για να κατανοήσουμε βαθύτερα και πιο ριζοσπαστικά τα αίτια και την φύση της κυριαρχίας και της επανάστασης.

Παρ’ όλ’ αυτά, ο Καμάτ παραμένει λίγο-πολύ άγνωστος, και στα ελληνικά υπάρχουν μόνο κάποιες σκόρπιες αναφορές και αποσπασματικές μεταφράσεις. Το ίδιο ισχύει και για άλλους σημαντικούς αντιπολιτισμικούς, όπως ο Fredy Perlman. Ένας από τους πολλούς σκοπούς των εκδόσεών μας λοιπόν είναι μία προσπάθεια να γίνει πιο γνωστή η αντιπολιτισμική θεωρία και πράξη και να πάψει η απόλυτη εξίσωσή της με τον πριμιτιβισμό, όπως και άλλες παρερμηνείες.

Ακολουθεί το κείμενο:

Σημείωση των συντακτών της αγγλικής έκδοσης

Σε όλην την σειρά ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τον όρο «κομμουνισμός» για να περιγράψει μία επιθυμητή κοινωνία ή στόχο. Για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτήν την συγκεκριμένη χρήση, (υποθέτουμε) ότι τον χρησιμοποιεί με την προμαρξιστική και επομένως προ-Λενινστική-Σταλινική-Μαοϊκή) έννοια, κοινή στους διάφορους αντικρατικούς κομμουνιστές. Αυτό γενικότερα σημαίνει μία αταξική κοινωνία, χωρίς ιδιοκτησία και βασισμένη στην συνεργασία. Είναι σημαντικό να επισημανθεί αυτό, αφού οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν μόνο τις «δημοφιλείς» του συνεκδοχές και πλαίσιο – τον κρατικό κομμουνισμό και τον αυταρχισμό. Αν και καταλαβαίνουμε πως χρησιμοποιεί τον όρο ο συγγραφέας, πολλοί από εμάς τον θεωρούμε αμφιλεγόμενο και νιώθουμε ότι προκαλεί σύγχυση να χρησιμοποιείται ένας όρος με ένα τόσο έκδηλο φορτίο. Ο όρος «αναρχία» ήδη περιλαμβάνει τις θετικές πτυχές του κομμουνισμού, αλλά επίσης καθιστά σαφές τον αντεξουσιασμό και την αυτονομία του ατόμου ως αναπόσπαστα στοιχεία του.

Ο Ζακ Καμάτ και η νέα πολιτική της απελευθέρωσης

Dave Antagonism

Κατά την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα και τα πρώτα χρόνια του 21ου, η φύση της ριζοσπαστικής πολιτικής άλλαξε ριζικά. Τα ηγεμονικά ρεύματα, ο Mαρξισμός-Λενινισμός και η σοσιαλδημοκρατία, πλήχθηκαν από το παλιρροϊκό κύμα του νεοφιλελευθερισμού, και δυσκολεύτηκαν να ανταπεξέλθουν με τα νέα ρεύματα της αντιπολίτευσης που ενσαρκώνονται σε πράγματα όπως η εξέγερση των Ζαπατίστας, η ριζοσπαστική οικολογία και τα κινήματα ενάντια στις συνόδους κορυφής. Σε βαθύτερο επίπεδο, πολλά από τα θεμελιώδη στοιχεία της παραδοσιακής αριστεράς είχαν διαταραχθεί διανοητικά από τον μεταμοντερνισμό και από τις αλλαγές της κοινωνικής οργάνωσης που συνόδευσαν την ανάπτυξη του μεταφορντιστικού καπιταλισμού, για να μην αναφέρουμε την πτώση της ΕΣΣΔ και των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης. Αυτή η κρίση της αριστεράς ερμηνεύτηκε βιαστικά ως καθολική νίκη της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας. Ωστόσο, είναι πλέον σαφές ότι ο κοινωνικός ανταγωνισμός, που συχνά είναι επαναστατικού αντικαπιταλιστικού χαρακτήρα, δεν έχει εξαλειφθεί, τουναντίον επαναβεβαιώνεται με τρόπους που φαίνονται ακατανόητοι στην παραδοσιακή πολιτική ανάλυση.

Ένα από αυτά τα νέα ρεύματα είναι η πράσινη αναρχία. Συνειδητά αντι-ιδεολογική, είναι πιο πολύ μια ευρεία εκκλησία πολυάριθμων τάσεων και κατευθύνσεων που ενώνονται από μια αναρχική πολιτική που περιγράφει λεπτομερώς μια κριτική που υπερβαίνει την αντίθεση με το κράτος και την αγορά προς μια μεγαλύτερη κριτική του πολιτισμού και του συνόλου του. Οι ρίζες του είναι επίσης ευρείες, προέρχονται από στοιχεία της ριζοσπαστικής οικολογικής πολιτικής (ειδικά γύρω από ομάδες όπως το Earth First! UK και το Μέτωπο Απελευθέρωσης των Ζώων), από διάφορες αντικουλτούρες και από την υπεραριστερά. Σκοπός αυτού του δοκιμίου είναι να διερευνήσει έναν από τους υπεραριστερούς συγγραφείς από τους οποίους η πράσινη αναρχία έχει επηρεαστεί βαθιά, αλλά ο οποίος εξακολουθεί να παραμελείται σε μεγάλο βαθμό από το ευρύτερο κοινό: τον Ζακ Καμάτ.

Ο Καμάτ είναι μια δύσκολη φιγούρα για τους αγγλόφωνους αναγνώστες. Οι πολιτικές του καταβολές είναι βαθιά ριζωμένες στην υπεραριστερά, ωστόσο η πολιτική του πορεία τις ξεπερνάει. Η υπεραριστερά αγνοείται σε μεγάλο βαθμό στις αγγλόφωνες χώρες, εκτός ως ένα αγκάθι στις πολεμικές του Λένιν ή ως μία Ευρωπαϊκή περιέργεια. Ο Καμάτ προέρχεται από την Ιταλική Κομμουνιστική Αριστερά (αν και είναι Γάλλος) και σαν κι αυτούς μοιράζεται μια βαθιά σχέση με τον Μαρξ στο επίπεδο της υψηλής θεωρίας, που μπορεί να μπερδέψει τους αμύητους. Ενώ ήταν δοκιμιογράφος για σχεδόν 40 χρόνια (δημοσιευόταν κυρίως στο περιοδικό Invariance), στα αγγλικά υπάρχει μόνο μία συλλογή δοκιμίων του: This World We Must Leave & Other Essays, που δημοσιεύτηκε από την ετερόκλητη ετικέτα του Autonomedia (που φιλοξένησε πολλά από τα σοβαρότερα έργα του σύγχρονου ριζοσπαστισμού.)

Ο Καμάτ, ωστόσο, είχε κάποιες ισχυρές επιρροές στους πράσινους αναρχικούς. Μεταγενέστερα τεύχη του Do or Die, του κατεξοχήν θεωρητικού περιοδικού της πράσινης αναρχίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, με ευρύ αναγνωστικό κοινό στο ευρύτερο οικολογικό κίνημα, τον αναφέρουν σε πολλές περιπτώσεις. Ο David Watson, εξέχων θεωρητικός του Fifth Estate, οι εκδόσεις που ήταν από πολλές απόψεις οι πρώτες που άρθρωσαν μια εμπεριστατωμένη πράσινη αναρχική πρακτική στις ΗΠΑ, δείχνει να έχει ασχοληθεί με τον Καμάτ. Τα γραπτά του Καμάτ για την οργάνωση επηρέασαν βαθύτατα την εξέλιξη των εκδόσεων Green Anarchist. Σε πιο γενικές γραμμές όμως, ο Καμάτ χαράζει την ίδια πολιτική περιοχή με την πράσινη αναρχία με έναν σύνθετο τρόπο. Έχει πολλά από τα ίδια δυνατά και αδύνατα σημεία των ευρύτερων ρευμάτων και είναι επομένως χρήσιμος για την κατασκευή μιας (μετα)μοντέρνας αναρχικής πρακτικής.

Ωστόσο, ο Καμάτ δεν είναι αναρχικός ο ίδιος. Όπως και οι υπεραριστεροί, το όραμά του είναι κομμουνιστικό και διατηρεί μια βαθιά σχέση με τον Μαρξ. Όμως, δεν είναι «Μαρξιστής» (όπως ίσως και ο Μαρξ;). Ο Καμάτ γράφει: «Εμείς (το περιοδικό Invariance) ενσωματώνουμε το έργο του Μαρξ (αφού μας απασχολεί ιδιαίτερα) αλλά δεν θέτουμε μία Μαρξιστική θεωρία ούτε μία δική μας θεωρία». Αυτό δεν έχει να κάνει απλώς με την σημασιολογία, αλλά είναι αντ’ αυτού απόδειξη των προσπαθειών του Καμάτ να οικοδομήσει μία πολιτική πρακτική μέσω της άρνησης της ιδεολογίας, μια τάση που μοιράζεται με πολλούς ριζοσπάστες που προέκυψαν από την παρολίγον επανάσταση του Μάη του ‘68. Ωστόσο, η εξάρτησή του στον Μαρξ θα τον έκανε μη-αποδεκτό σε πολλούς από εκείνους τους αναρχικούς που αποστρέφονται τον Μαρξ. Το όραμα του Καμάτ για τον κομμουνισμό δεν έχει φυσικά καμία σχέση με τα κρατικά καθεστώτα της ΕΣΣΔ και λοιπών συγγενών. Πράγματι, ο Καμάτ καθιστά ένα όραμα για τον κομμουνισμό που δεν είναι μόνο αντικρατικό, αλλά που συνδέεται με βαθύτερους συσχετισμούς του gemeinwesen. Με δικά του λόγια:

«Ο κομμουνισμός δίνει τέλος στις κάστες, τις τάξεις και τον καταμερισμό της εργασίας (στο οποίο μπολιάστηκε το κίνημα της αξίας, το οποίο με την σειρά του αναζωογονεί και εξυμνεί αυτόν τον διαχωρισμό). Ο κομμουνισμός είναι πρώτα απ ‘όλα ένωση. Δεν είναι κυριαρχία στην φύση αλλά συμφιλίωση, και επομένως αναγέννηση της φύσης: τα ανθρώπινα όντα δεν αντιμετωπίζουν πλέον την φύση απλά ως αντικείμενο για την ανάπτυξή τους, ως χρήσιμο πράγμα, αλλά ως υποκείμενο (όχι με τη φιλοσοφική έννοια) που δεν διαχωρίζεται από αυτά μόνο και μόνο επειδή η φύση είναι μέσα τους. Ο εκφυσισμός του ανθρώπου και ο εξανθρωπισμός της φύσης (Μαρξ) πραγματοποιούνται: η διαλεκτική του υποκειμένου και του αντικειμένου τελειώνει.»

Αυτό το όραμα για τον κομμουνισμό είναι προφανώς ελευθεριακό, και θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι υπερβαίνει πολλά αναρχικά οράματα όπως αυτό του αναρχοσυνδικαλισμού, ο οποίος θέτει μόνο την αυτοδιαχείριση του καταμερισμού της εργασίας ως εναλλακτική λύση, και εξυμνεί την παραγωγή και την εργασία.

Αυτό το δοκίμιο θα αντιμετωπίσει δύο βασικά θεωρητικά θέματα του Καμάτ: τον δεσποτισμό του κεφαλαίου και την εξημέρωση της ανθρωπότητας. Και τα δύο διατυπώνουν αναμφισβήτητα την πορεία των κοινωνικών σχέσεων κάτω από τις συνθήκες της πραγματικής υπαγωγής της κοινωνίας από το κεφάλαιο και είναι καίρια θέματα (ακόμη κι αν δεν εκφράζονται με την ίδια γλώσσα) για μεγάλο μέρος της πράσινης αναρχικής κριτικής.

Ο δεσποτισμός του κεφαλαίου.

Ο Καμάτ ισχυρίζεται ότι έχουμε εισέλθει σε μία συγκεκριμένη περίοδο του καπιταλισμού, την οποία αποκαλεί «δεσποτισμό του κεφαλαίου». Αυτή είναι μία κατάσταση στην οποία το κεφάλαιο έχει δημιουργήσει και σχηματίζει μία «υλική κοινότητα» και μία «ανθρώπινη κοινότητα»: με άλλα λόγια είναι η κατάσταση της πραγματικής υπαγωγής: μία κατάσταση που η ανθρώπινη δραστηριότητα λαμβάνει χώρα στο εσωτερικό του κεφαλαίου. Προηγουμένως θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον καπιταλισμό ως μία «νομαδική πολεμική μηχανή» (Ντελέζ & Γκουατταρί). Δηλαδή, ένας επεκτατικός μηχανισμός ή ένα σύνολο μηχανισμών, που επιχειρεί να απο/επανεδαφικοποιήσει, να μεταρρυθμίσει και να συλλάβει ανθρώπους, χώρο και δραστηριότητα. Αυτή η πολεμική μηχανή είχε μία μαχητική μεθόριο και επομένως υπάρχει κάτι πέρα από αυτό: ένα εξωτερικό. Διάφορες αναλύσεις τοποθετούν ριζοσπαστική δυνητικότητα σε αυτό το εξωτερικό: το βιομηχανικό προλεταριάτο (Μαρξισμός), η αγροτιά του τρίτου κόσμου (Μαοϊσμός), ή οι φοιτητές και οι περιθωριακές ομάδες (Νέα Αριστερά) για παράδειγμα.

Ο Καμάτ εικάζει μία διαφορετική κατάσταση, στην οποία δεν υπάρχουν ουσιαστικά σύνορα, τίποτα που να μην μπορεί να ξεπεραστεί από το κεφάλαιο δεν υπάρχει. Πράγματι, δεν έχει να κάνει με το ότι το κεφάλαιο κυριαρχεί στην κοινωνία, σαν ένα είδος κυβερνητικής ισχύος, αλλά αντίθετα, έχει να κάνει με το ότι το ίδιο αποτελεί ολόκληρη την κοινότητα. Αυτή η κατάσταση του δεσποτισμού του κεφαλαίου χαρακτηρίζεται από μία σειρά συνθηκών. Η μία είναι ότι έχει υποστεί μια διαδικασία «αυτονόμησης». Αυτή είναι μία κατάσταση κατά την οποία τα διάφορα στοιχεία της παραγωγής κεφαλαίου, η ανταλλαγή, το ενοίκιο, το κράτος κ.λπ., συγχωνεύονται όλο και περισσότερο και ξεφεύγουν από κάθε προηγούμενο ανθρώπινο περιορισμό στην ανάπτυξή τους. Η δεύτερη διαδικασία είναι μία διαδικασία ανθρωπομόρφησης. Εδώ το κεφάλαιο μεταμορφώνεται σε τίποτα άλλο πέρα από την ανθρώπινη συμπεριφορά και η ανθρώπινη συμπεριφορά σε τίποτα άλλο από το κεφάλαιο. Αυτό συμβαίνει μέσω της τάσης του κεφαλαίου να κατευθύνεται τελικά προς μια κατάσταση αναπαράστασης και έτσι να μπορεί να μεσολαβήσει σε όλες τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις και να συμπεριλαμβάνει όλες τις σχέσεις της ανθρωπότητας εντός του εδάφους του.

Σχεδόν διαισθητικά μπορούμε να δούμε την αξία στους ισχυρισμούς του Καμάτ. Η ανθρώπινη ζωή φαίνεται να έχει πάρει μια ολοένα και πιο μαζικοποιημένη μορφή καθώς δομείται από το λίκνο της μέχρι τον τάφο της μέσα από τους κυρίαρχους θεσμούς του κεφαλαίου. Η ζώσα εμπειρία λαμβάνει χώρα στο έδαφος του σχολείου, του νοσοκομείου, του χώρου εργασίας, του Διαδικτύου, του εμπορικού κέντρου, του κινηματογράφου κ.λπ., δηλαδή σε όλες τις σφαίρες των πολλών ιεραρχιών του κεφαλαίου, τόσο που η ζωή ορίζεται εντός των όρων αυτών των ιεραρχιών. Οι ίδιοι οι θεσμοί συγχωνεύονται και ενοποιούνται ολοένα και περισσότερο σε ένα σύνολο. Στιγμές παραγωγής και κατανάλωσης, εργασίας και αναψυχής, δημόσιου και ιδιωτικού φαίνεται να μετακινούνται σε μια λίγο πολύ αδιαφοροποίητη εμπειρία. Ειδικά αν λάβουμε υπόψη την έλευση και την εφαρμογή διαφόρων ψηφιακών και κυβερνητικών τεχνολογιών, βλέπουμε μια τάση για ανάμειξη και τυποποίηση της καθημερινής ζωής. (Σημείωση: Είναι ενδιαφέρον ότι μέρος αυτής της διαδικασίας είναι η εφεύρεση της διαφοράς των καταναλωτών. Εξειδικευμένα τμήματα της αγοράς διευθετούνται από την μνήμη της ιδιαιτερότητας ή της πολιτιστικής μοναδικότητας μιας προηγούμενης εποχής, αυτό που ο Καμάτ αποκαλεί «ηχώ του παρελθόντος», που τροφοδοτεί μεν μια επιθυμία για την διαφορετικότητα, αρνείται δε την δυνατότητά της). Η υποκειμενικότητα, είτε είναι φοιτήτρια, μητέρα, εργαζόμενη (όλα τα τρία ταυτόχρονα;) ή οτιδήποτε άλλο, δεν φαίνεται να είναι τίποτα περισσότερο από έναν βαθιά εξατομικευμένο φετιχισμό του συμβολισμού του κεφαλαίου. Για τον Καμάτ, το κεφάλαιο επανεισάγει την υποκειμενικότητα. Διότι μέσω της παραγωγής ατομικών ταυτοτήτων που είναι κατανοητές μόνο μέσω του πλαισίου του κεφαλαίου, το σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας μπορεί να ενταχθεί σε εκμεταλλευτικές σχέσεις.

Συνεχίζοντας το θέμα του φετιχισμού και της αναπαράστασης, είναι πλέον συνηθισμένο να μιλάμε για την ολική διαμεσολάβηση της ζωής μέσω των αναπαραστάσεων του κεφαλαίου. Αυτό σίγουρα είναι το ομοίωμα του Μποντριγιάρ ή το θέαμα του Ντεμπόρ! Όλοι τους αναφέρονται στην κατάσταση του ολοκληρωτικού φετιχισμού των εμπορευμάτων, όπου ο φετιχισμός έχει ξεπεράσει εντελώς την πραγματικότητα κάθε χρήσης-αξίας που είχε κάποτε το εμπόρευμα. Φαίνεται αυτές οι παρατηρήσεις να είναι τόσο προφανείς ώστε να είναι σχεδόν τετριμμένες. Αξίζει όμως να τονιστεί τι σημαίνει αυτό για τη δημιουργία κοινωνικών σχέσεων. Η κατάσταση της (σχεδόν) απόλυτης κυριαρχίας της αναπαράστασης/φετιχισμού είναι αυτή όπου υπάρχει μια εξαφανιζόμενη ικανότητα να έχουμε μια αδιαμεσολάβητη σχέση με οτιδήποτε. Όλες οι σχέσεις τείνουν προς την σύλληψη, την διαμόρφωσή τους και τελειώνουν εντός της σφαίρας του κεφαλαίου. Παραθέτοντας:

«Ως αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ανθρωπομόρφωσης, το κεφάλαιο γίνεται με την σειρά του ένα θέαμα. Αφομοιώνεται με τον εαυτό του και ενσωματώνει στον εαυτό του όλες τις ποιότητες των ανθρώπων, όλες τις δραστηριότητές τους, χωρίς ποτέ να είναι ένας από αυτούς, διαφορετικά θα αρνιόταν τον εαυτό του με την ουσιαστικοποίηση, την αναστολή της ζωτικής του διαδικασίας».

Ο δεσποτισμός του κεφαλαίου δεν έχει προκύψει εκ του μηδενός. Ο Καμάτ επικαλείται δύο κύριους λόγους για την πορεία του: η τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και η επίδραση των διάφορων προκαπιταλιστικών προϋποθέσεων του κεφαλαίου. Ο κλασικός Μαρξισμός πίστευε ότι ενώ ο καπιταλισμός θα δημιουργούσε τεραστίων διαστάσεων παραγωγικές δυνάμεις, θα έφτανε κάποια στιγμή σε «παρακμή» και θα γινόταν εμπόδιο για την ανάπτυξή τους. Θα ήταν ο σοσιαλισμός και μετά ο κομμουνισμός που θα συνέχιζε την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Ο Καμάτ το απορρίπτει διεξοδικά αυτό, επιχειρηματολογώντας ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ήταν ζωτικής σημασίας για την εγκαθίδρυση του δεσποτισμού του κεφαλαίου και την άρση των εμποδίων και της αντίστασης στην εξουσία του. Είναι χάρη σε αυτό που επέτρεψε στο κεφάλαιο να συγκροτήσει τον εαυτό του ως κοινότητα. Όπως γράφει ο Καμάτ: «Αυτό που (ο Μαρξ) παρουσίασε ως το έργο του κομμουνισμού πραγματοποιήθηκε από το κεφάλαιο». Ο Καμάτ το απορρίπτει αυτό, βλέποντας ότι αφού το κεφάλαιο και οι παραγωγικές δυνάμεις έχουν αναπτυχθεί ομαλά από κοινού, οι κοινωνικές σχέσεις και οι παραγωγικές δυνάμεις ενώνονται σε μία ενιαία «ολότητα». Αφού το κεφάλαιο επιβάλλει τον δεσποτισμό του μέσω των «αντικειμένων και των πραγμάτων που επενδύονται με νέους τρόπους ύπαρξης,» η επέκταση των παραγωγικών δυνάμεων είναι η επέκταση της φυλακής στην οποία ο άνθρωπος βρίσκει τον εαυτό του ατομικά και συλλογικά. Αν λάβουμε υπόψη τον καταμερισμό της εργασίας και την ιεραρχία που είναι εγγενής στην βιομηχανική (και τώρα στην κυβερνητική/ψηφιακή) παραγωγή, η επέκταση των παραγωγικών δυνάμεων σε όλο το κοινωνικό πεδίο, στο βαθμό που αποτελούν στο σύνολό τους το κοινωνικό πεδίο, σημαίνει την αχανή επέκταση του κατακερματισμού, της μαζικοποίησης και της υποταγής.

Η επέκταση των παραγωγικών δυνάμεων οδήγησε στην κυριαρχία ιδεολογιών που εμβαθύνουν περαιτέρω τον δεσποτισμό του κεφαλαίου. Μία από αυτές είναι η επιστήμη. Ο Καμάτ απορρίπτει την τυπική αντίληψη της επιστήμης ως μία θετική επαναστατική δύναμη, επικρίνοντάς την ως «θεά και υπηρέτρια του κεφαλαίου». Για τον Καμάτ, η επιστήμη δεν είναι τίποτα άλλο παρά μία «μελέτη του μηχανισμού προσαρμογής που θα αφομοιώσει τα ανθρώπινα όντα και την φύση στην δομή του κεφαλαίου». Αυτό είναι προφανώς μία μεγάλη ρήξη με τον παραδοσιακό Μαρξισμό, και πιο ευρεία, με την τυπική αριστερή σκέψη η οποία τάσσεται υπέρ του πλήρους εγχειρήματος του νεωτερισμού (που η επιστήμη αποτελεί μέρος του) ενάντια στην προϋπάρχουσα θρησκευτική/μυστικιστική συνείδηση. Αν και ο Καμάτ (σε αντίθεση με πολλούς που κριτικάρουν την επιστήμη) δεν νοιάζεται για την αναβίωση του νιου έιτζ μυστικισμού, διατηρεί μία συγκεκριμένη βιτριολική στάση για την δοξολογία της επιστήμης και της τεχνολογίας από τον ορθόδοξο Μαρξισμό.

Για τον Καμάτ, ο Μαρξισμός είναι μία «κτασταλτική συνείδηση». Αντί να είναι κλειδί για επαναστατική πράξη «φαίνεται να είναι η γνήσια συνείδηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.» Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Μαρξισμός πάντοτε τοποθετούσε την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ως απαραίτητη προϋπόθεση της απελευθέρωσης, όμως ήταν η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που έχει καταστήσει ανίσχυρη την εξέγερση του κλασικού προλεταριάτου. Ο Μαρξισμός ως εκ τούτου έχει λειτουργήσει ως μία διανοητική δικαιολογία για την ανάπτυξη του τεχνο-επιστημονικού ορθολογισμού και της μαζικής επέκτασης της εκβιομηχάνισης. Πράγματι, η ιστορία των εργατικών κινημάτων και των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων είναι μία ιστορία στην οποία ο αγώνας ενάντια στον πολιτικό έλεγχο των αστών συχνά δούλεψε προς την δημιουργία και την επέκταση του δεσποτισμού του κεφαλαίου.

Ο Καμάτ όχι μόνο βλέπει την εξουσία του κεφαλαίου να επεκτείνεται κατά μήκος του κοινωνικού σώματος, αλλά και μπρος και πίσω στον χρόνο. Υπογραμμίζει την συνεχιζόμενη σημαντικότητα των «προϋποθέσεων του κεφαλαίου»: η αχανής κληρονομία της πορείας της ταξικής κοινωνίας που επιτρέπει στο κεφάλαιο να αναπτυχθεί. Για τον Καμάτ «το κεφάλαιο είναι επομένως το τελικό σημείο των φαινομένων του εκδημοκρατισμού, της εξατομίκευσης, και της μαζικοποίησης, τα όποια είχαν αρχίσει να προκύπτουν πολύ πριν το κεφάλαιο γίνει ένα καθοριστικό στοιχείο της κοινωνίας. Για να πάμε ένα βήμα παραπέρα:

«Αυτές οι προϋποθέσεις είναι: η παραγωγή και η αυτονόμηση του ατόμου, σε συνδυασμό με ένα σχετιζόμενο κίνημα παραγωγής της ιδιωτικής ιδιοκτησίας· η παραγωγή του κράτους και της αυτονόμησής του· η παραγωγή της ανταλλακτικής αξίας, η οποία μπορεί να λάβει εξαιρετικά ανεπτυγμένες μορφές. Αυτά τα στοιχεία των προϋποθέσεων, τα οποία εμφανίστηκαν την εποχή των Ελληνικών πόλεων, συνδέονται με μία αναπαράσταση που δικαιολογεί την ρήξη με την φύση και με την κοινότητα, την κυριαρχία των ανθρώπων πάνω στα ζώα και τα φυτά, και την κυριαρχία των ανδρών πάνω στις γυναίκες.»

Αν και ο Καμάτ εδώ χρονολογεί πολλές από αυτές τις εξελίξεις στην εμφάνιση των Ελληνικών πόλεων (και επομένως, κατά μία έννοια, της ‘Δύσης’), η έρευνά του τον κάνει να κοιτάξει ακόμα πιο πίσω. Ο Καμάτ προβληματίζεται με τις Νεολιθικές εξελίξεις στην κτηνοτροφία και την άνοδο της γεωργίας. Βλέπει σε αυτά την άνοδο της αρχικής σύλληψης της ιδιοκτησίας και της πατριαρχίας και τις αρχικές ρήξεις στο προϋπάρχων gemeinwessen. Παραδοσιακά, οι κριτικές της τεχνολογίας ξεκινούν με την Βιομηχανική Επανάσταση. Εδώ ο Καμάτ αρχίζει να αναπτύσσει την κριτική ενάντια στον καπιταλισμό, και επομένως την εμφάνιση του κομμουνισμού ως εξέγερση ενάντια στον πολιτισμό.

Πρέπει ωστόσο να γίνει ξεκάθαρο ότι ο Καμάτ δεν βλέπει τον δεσποτισμό του κεφαλαίου ως τον θρίαμβο είτε της αστικής κοινωνίας είτε της καπιταλιστικής άρχουσας τάξης. Πράγματι, υποστηρίζει ότι το κεφάλαιο, μέσω της συνεχής ανάγκης του να επαναστατικοποιείται, καταστρέφει και την αστική κοινωνία και όλες τις τάξεις συμπεριλαμβανομένου της άρχουσας τάξης, υποβιβάζοντάς μας όλους σε μία γενική παγκοσμιοποιημένη προλεταριοποιημένη μάζα. Ο Καμάτ υποστηρίζει ότι και οι αστοί και το προλεταριάτο προέκυψαν με τον καπιταλισμό, αλλά η πάλη μεταξύ τους, που πραγματοποιήθηκε με τις προϋποθέσεις του κεφαλαίου και την έλλειψη αμφισβήτησης των παραγωγικών δυνάμεων, οδήγησε στην κατάργησή τους και στην κυριαρχία της κοινωνίας από το κεφάλαιο. Ήταν αφού η προλεταριακή πάλη «μυστικοποιήθηκε» επιτυχώς από τις κατηγορίες του κεφαλαίου, όταν η προλεταριακή ταυτότητα χτίστηκε γύρω από την δοξολογία του ρόλου του ως «παραγωγικού εργάτη», που οι προλεταριακοί αγώνες προώθησαν την κυριαρχία της κοινωνίας από το κεφάλαιο.

Αυτό μπορούμε να το δούμε στους αγώνες και τις απαιτήσεις των κλασικών εργατικών κινημάτων. Σε αντίθεση με τα πολύ πρώιμα κινήματα των προλεταριοποιημέων (όπως οι Λουδίτες), οι οποίοι απέρριπταν την ιδέα της μισθωτής εργασίας, το κλασικό εργατικό κίνημα την δόξαζε. Τα κλασικά εργατικά κινήματα πάλεψαν για το δικαίωμα να δουλέψουν για την προστασία του ρόλου τους εντός του καπιταλισμού. Αυτό μπορεί να φαινόταν δικαιολογημένο λαμβάνοντας υπόψη την βαναυσότητα του laissez-faire καπιταλισμού. Το αποτέλεσμα όμως των μαζικών κινημάτων καί της αριστεράς καί της δεξιάς (το λαϊκό μέτωπο, ο φασισμός, η φιλελεύθερη δημοκρατία / σοσιαλδημοκρατία, κλπ.) ήταν να συμβάλλουν στην δημιουργία των συνθηκών της πραγματικής υπαγωγής.

Το αποτέλεσμα της δημιουργίας της κοινότητας από το κεφάλαιο (εν μέρει, λόγω της προλεταριακής πάλης) ήταν ταυτόχρονα η γενίκευση της προλεταριακής κατάστασης και η καταστροφή της επαναστατικής ιδιαιτερότητας του προλεταριάτου. Φυσικά, η καθολικοποίηση της μισθωτής εργασίας / προλεταριοποίησης δεν σήμαινε και εξίσωση του πλούτου ή της εξουσίας κάτω από τον δεσποτισμό του κεφαλαίου. Πράγματι, η τρέχουσα παγκόσμια τάξη έχει δημιουργήσει ένα προλεταριοποιημένο πλήθος που βρίθει από διαχωρισμούς. Το κεφάλαιο διατηρεί την κυριαρχία του μέσω της επιβολής αντίθετων ρόλων (ο μπάτσος εναντίον του φοιτητή, για παράδειγμα) πάνω και κάτω στην πυραμιδική δομή του.

Πόσο αληθινοί είναι αυτοί οι ισχυρισμοί; Αν ανατρέξουμε στην ιστορία του εργατικού κινήματος, το προλεταριάτο έτεινε να κινείται όλο και περισσότερο προς το εσωτερικό του κεφαλαίου, και όλες οι εργατικές κινήσεις προς μία κατάσταση προλεταριοποίησης. Όλο και περισσότερο η ζωή παίρνει την μορφή της εργασίας, και η εργασία παίρνει την μορφή της ζωής. Έχουμε την κατάσταση όπου η συνθήκη της μισθωτής εργασίας διογκώνεται, αλλά η εργατιά ως μία συγκεκριμένη ανταγωνιστική τάξη εξαφανίζεται. Αυτό δεν σημαίνει το τέλος του αγώνα, τώρα συλλαμβάνεται σε μία διαφορετική βάση. Πράγματι, η ταυτόχρονη απορρόφηση και γενίκευση του προλεταριάτου οδηγεί στην μεταμόρφωση όλων των πιθανών ανταγωνιστών: «επειδή (η κομμουνιστική επανάσταση) δεν θα είναι η δραστηριότητα μίας μόνο τάξης αλλά της ανθρωπότητας που ξεσηκώνεται ενάντια στο κεφάλαιο».

Η άλλη πλευρά αυτού του ισχυρισμού είναι ότι η άρχουσα τάξη, η αστική, παύει να υπάρχει. Το κεφάλαιο διαλύει την αστική κοινωνία με τους σαφείς περιορισμούς και νόρμες της, επειδή στέκεται εμπόδιο στην ολοκληρωτική υπαγωγή της καθημερινής ζωής στο κεφάλαιο. Οι πολιτιστικές συγκρούσεις των τελευταίων 20-κάτι χρόνων, οι συζητήσεις για την δημόσια ηθική και λογοκρισία, κλπ., δεν ήταν μεταξύ μίας απελευθερωτικής κοινωνικής δύναμης και της ταξικής κοινωνίας, αντιθέτως ήταν μεταξύ της επιθυμίας του κεφαλαίου για αυξημένη κοινωνική εμπορευματοποίηση, και των κοινωνικών δομών από τους οποίους προέκυψε. Οι σταθερές άκαμπτες δομές (το σχολείο, κλπ.) που ήταν καίριες για την εμφάνιση του κεφαλαίου παρεμβάλλουν στις κινήσεις και ροές που πρέπει να ξεπεραστούν (και όντως ξεπερνιούνται). Η νεοφιλελεύθερη επίθεση ήταν ακριβώς αυτό, ο μετασχηματισμών των παραδοσιακών καταφυγίων της αστικής κοινωνίας στο κύκλωμα του κεφαλαίου.

Είναι αυτό το ίδιο με την εξαφάνιση της άρχουσας τάξης; Φαίνεται προφανές ότι υπάρχουν στρώματα που κατοικούν στα επιβλητικά ύψη της παγκόσμιας τάξης. Αλλά όντως κυβερνούν; Είναι αυτά τα τμήματα λιγότερο κυριαρχημένα και αποξενωμένα από το κεφάλαιο; Αν και ιδεολογικά, ορισμένα άτομα όντως παίρνουν την μορφή των φεουδαρχικών Βασιλέων Ήλιων, ανάλογα με τις διακυμάνσεις των διάφορων κοινωνικών λόγων, οι προσωπικές τους υπάρξεις δεν είναι καθοριστικές στην συνέχιση της κοινωνικής τάξης, με τον ίδιο τρόπο που είναι η ύπαρξη ενός βασιλιά ή ενός Φαραώ. Αυτοί που βρίσκονται στην κορυφή του ζιγκουράτ του καπιταλισμού υπάρχουν εξ ολοκλήρου εντός των κοινωνικών δομών και λόγων, και είναι κωδικοποιημένοι από αυτά. Αν και βρίσκονται στον πύργο ελέγχου της κοινωνίας, είναι ο συγκεκριμενοποιημένος και ενσαρκωμένος μηχανισμός που παρέχει τους τρόπους δράσης. Με τα λόγια του David Watson, «μόνο το κύκλωμα δρα».

Ο Καμάτ, γράφοντας την δεκαετία του ‘70, προέβλεψε την επανάσταση ως μία επικείμενη δυνατότητα και είδε το τέλος του κεφαλαίου προ των πυλών. Προφανέστατα αυτό δεν συνέβη. Η νεοφιλελεύθερη επίθεση που προέκυψε ως αντεπανάσταση στην κοινωνική ζύμωση για την οποία έγραψε ο Καμάτ ήταν μία ενεργή διαδικασία που περιλάμβανε σχεδιασμό και συντονισμό. Τα κορυφαία στρώματα της κοινωνίας ωθούνταν όλο και περισσότερο στο να δρουν με έναν δυναμικό τρόπο. Ο νεοφιλελευθερισμός έκανε τα διάφορα στελέχη εταιριών, ιδεολογίες, πολιτικούς, αρχηγούς κομμάτων, κομισάριους κομμουνιστικών κομμάτων, κλπ. να δρουν λες και είναι μια άρχουσα τάξη ακόμη κι αν αντικειμενικά μπορεί να μην υπήρχε μια τέτοια τάξη.

Η ύπαρξη εχθρικών τάξεων είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για την εξήγηση διάφορων κοινωνικών φαινομένων. Μία συνειδητή και συντονισμένη άρχουσα τάξη, εμπλουτισμένη με την δική της αυτονομία και με την ικανότητα να διανέμουν (με το σταγονόμετρο) προνόμια, βοηθάει στο να εξηγήσουμε γιατί μπορεί να επιβιώσει μία εκμεταλλευτική κοινωνία: οι καταπιεσμένοι συγκρατιούνται σκόπιμα μέσω κατασταλτικών μηχανισμών. Το μοντέλο της ταξικής κοινωνίας είναι επομένως αυτό του κατακτητή: η εξουσία μέσω εξαναγκασμού από τον πυρήνα στην περιφέρεια. Όμως, αν τώρα υπάρχουμε στην κοινότητα του κεφαλαίου όπου όλη η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι μέρος ενός μηχανοστάσιου που πιάνει όλον τον κοινωνικό χώρο, ενός κοινωνικού εργοστασίου, (Negri, Tronti, et al.) όπου είμαστε υπόδουλοι όχι σε ανθρώπους αλλά σε κοινωνικές σχέσεις και λόγους που φτιάξαμε, τότε πως επιβιώνει το σύστημα; Αν είμαστε η δική μας (και των αλλήλων) η προσωποποίηση της καταπίεσης, γιατί απλώς δεν την σταματάμε; Πως μπορεί κανείς να εξηγήσει την συνέχιση της καταπίεσης / εκμετάλλευσης μόλις σταματήσουν να υπάρχουν σαφείς, ξεχωριστές τάξεις;

Ο Καμάτ εξηγεί αυτά τα φαινόμενα ως «εξημέρωση». Πράγματι, η εξημέρωση της ανθρωπότητας και η άνοδος του δεσποτισμού του κεφαλαίου είναι αδύνατα χωρίς το ένα να στηρίζεται στο άλλο: η ύπαρξη του ενός επιτρέπει στο άλλο να λειτουργεί.

Η εξημέρωση της ανθρωπότητας

Η εξημέρωση – η υποβίβαση / καταστροφή της άγριας και αυτόνομης υποκειμενικότητας της ανθρωπότητας – προκύπτει με τις πρωιμότερες Νεολιθικές απαρχές του πολιτισμού. Φτάνει σε νέα ύψη με τις απαρχές του δεσποτισμού του βιομηχανικού κεφαλαίου. Η εξημέρωση της ανθρωπότητας είναι η κοινωνικοψυχολογική κατάσταση των διαδικασιών που αναφέρθηκαν παραπάνω. Το ανθρώπινο ον υφίσταται «ανάλυση-διαμελισμό-κατακερματισμό» και μετά «το κεφάλαιο αναδημιουργεί το ανθρώπινο ον ως συνάρτηση της διαδικασίας του.» Το αποτέλεσμα αυτού είναι ότι το κεφάλαιο συλλαμβάνει και μετασχηματίζει τις θεμελιώδεις κρίσιμες δεξιότητες της ανθρωπότητας, την ικανότητα σκέψης, σύλληψης, επικοινωνίας και τα συνδέει ως μέρος του ευρύτερου κοινωνικού κυκλώματος. Ο Καμάτ γράφει ότι «ακριβώς λόγω των νοητικών ικανοτήτων, τα ανθρώπινα όντα όχι μόνο υποδουλώνονται, αλλά μετατρέπονται σε πρόθυμους σκλάβους του κεφαλαίου». Η (ανα)παραγωγή και η κυκλοφορία της ζωής-ως-κεφάλαιο απαιτεί μία τεράστια ποσότητα βαθειά προσωπικής επένδυσης σε όλες τις διαδικασίες του κεφαλαίου. Ως εκ τούτου, η μεταμοντέρνα οικονομία είναι μία τεράστια λιμπιντινική οικονομία που αιχμαλωτίζεται σε συνεχή αναταραχή και αγωνία. Η διαδικασία της εξημέρωσης περιλαμβάνει την ανάκτηση των επιθυμιών για κοινότητα και ατομικότητα του gemeinwessen: «το κοινοτικό ον έρχεται με την μορφή του συλλογικού εργάτη, η ατομικότητα με την μορφή του καταναλωτικού κεφαλαίου». Βλέπουμε μία επανεμφάνιση ενός κεντρικού σημείου της σκέψης του Καμάτ: ότι ο δεσποτισμός του κεφαλαίου είναι η επίτευξη των υποθέσεων του «κομμουνισμού» αλλά αρνητικά.

Αυτό που επέτρεψε αυτήν την εξημέρωση είναι προηγούμενες προϋποθέσεις του κεφαλαίου που δομούν την συμπεριφορά της ανθρωπότητας με συγκεκριμένους τρόπους: «ο διαχωρισμός του σώματος από τον νου κατέστησε δυνατό τον μετασχηματισμό του νου σε έναν υπολογιστή που μπορεί να προγραμματιστεί από τους νόμους του κεφαλαίου.» Αυτό λοιπόν είναι μία κριτική του εγχειρήματος του ορθολογισμού: η δοξολογία της σκέψης πέρα και έξω από το σώμα, και η ευρεία εργαλειοποίηση της ζωής που την συνοδεύει. Η κληρονομιά του ορθολογισμού είναι η επέκταση της δυικότητας νου / σώματος και στο παράλογο. Μέρος της συνθήκης της εξημέρωσης είναι η υποβίβαση της ανθρώπινης εμπειρίας σε μία φαινομενικά αδρανή και σκοποφιλική κατάσταση. Ο Καμάτ αναφέρει ότι ο «άνθρωπος γίνεται μία αισθησιακή και παθητική ηδονοβλεψία, το κεφάλαιο ένα αισθησιακό και υπεραισθησιακό όν». Και πάλι, μόνο μία πρόχειρη ματιά στις αναπαραστάσεις της μαζικής κοινωνίας είναι αρκετή για να δώσουν κάποια εγκυρότητα σε αυτήν την οπτική. Ας πάρουμε για παράδειγμα της έκρηξη των ριάλιτι, όπου αμέτρητα χιλιάδες είναι απελπισμένοι για μια ευκαιρία να ανέβουν ψηλά στο Πανοπτικόν σε μια απόπειρα να εμποτίσουν την ζωή τους με δράση και νόημα.

Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι τα ρεάλιτι βοηθούν στο να δοθεί βάρος στην άποψη του Καμάτ και με άλλους τρόπους. Παρακολούθα, για παράδειγμα, πως οι άνθρωποι, όταν είναι στον αέρα, σπεύδουν να συμπεριφερθούν με τρόπους που είναι ήδη προσχεδιασμένοι, να εκτελέσουν πιστά όλα όσα τους έχουν μάθει. Εδώ βλέπουμε τους ανθρώπους, όπως είναι παντού: «αντανακλάσεις του κεφαλαίου.» Όμως αυτό δεν μας επιτρέπει ακριβώς να εξηγήσουμε την απουσία εξέγερσης. Πρέπει να πάμε λίγο παραπέρα. Το αποτέλεσμα της εξημέρωσης είναι μία δυσκολία στην ικανότητα να δράσουμε αυτόνομα. Η άνοδος ιδεολογιών νέων κοινωνικών κινημάτων για τον Καμάτ δεν είναι η άφιξη νέων επαναστατικών κοινωνικών πρακτόρων αλλά ένα προϊόν της «αποσύνθεσης της συνείδησης». Το έργο της αυτο-δραστηριότητας από συνειδητά ανθρώπινα όντα ενάντια στην ολότητα του κεφαλαίου υποχωρεί στην υποστήριξη πραγμοποιημένων οργάνων ενάντια σε τμηματικές προκλήσεις. Αυτή είναι μία συνθήκη τόσο της δεξιάς όσο και της αριστεράς. Για τον Καμάτ, η εξαφάνιση της τάξης και ο ερχομός του δεσποτισμού του κεφαλαίου σημαίνει πως όλη η πολιτική έχει υποβιβαστεί σε έναν ανταγωνισμών διάφορων «συμμοριών», καμία εκ των οποίων δεν ενσωματώνει τους διασπασμένους τρόπους ύπαρξης.

Παγιδευμένη σε μια τέτοια τεράστια μάζα, φυλακισμένη σε έναν παγκόσμιο φαινομενικά άπειρο καταμερισμό εργασίας, ασχολούμενη με μια ατελείωτη δραστηριότητα, κατακλυσμένη από ιδεολογία, είναι αυτό το τέλος της πρωταγωνίστριάς μας, της ανθρωπότητας; Για τον Καμάτ «αυτό δεν είναι τίποτα άλλο πέρα από την βασιλεία του θανάτου». Μπορούμε να αρχίσουμε να φανταζόμαστε γραμμές φυγής;

Παράδεισος τώρα!

Ο Καμάτ παραμένει επαναστατικός και, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ήταν αισιόδοξος σχετικά με την επανάσταση ενάντια στο κεφάλαιο που ξέσπασε στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Για να το κατανοήσουμε αυτό πρέπει να δούμε τις θεωρήσεις του ως θεωρήσεις διαδικασίας. Αυτά που γράφει έχουν να κάνουν με εκτυλισσόμενες κοινωνικές τάσεις που βρίσκονται σε κίνηση. Ο Καμάτ προβλέπει μια εποχή που η εξημέρωση θα είναι τόσο έντονη που η φύση της ανθρωπότητας θα είναι θεμελιωδώς διαφορετική, απλώς «εξαρτήματα ενός αυτοματοποιημένου συστήματος». Αλλά όχι ακόμα.

Υπάρχουν δύο ρεύματα για τον Καμάτ που προσπαθούν να εξηγήσουν την δυνατότητα επανάστασης: το ένα υπονοείται στην γραφή του, το άλλο είναι ρητό. Το τελευταίο είναι η έννοια του ειδολογικού όντος. Αυτή η έννοια έχει αποκτήσει κακή φήμη στους ριζοσπαστικούς λόγω της ανόδου της υπερσυντηρητικής ιδεολογίας της κοινωνιοβιολογίας· την οποία ο Καμάτ απορρίπτει. Ο Καμάτ γράφει ότι το κεφάλαιο «έχοντας απο-ουσιαστικοποιήσει τα πάντα, ταυτόχρονα φορτίζεται με μία ουσία που το κατοικεί.» Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν το κεφάλαιο αιχμαλωτίζει, και αναδημιουργεί ως τον εαυτό του όλην την ανθρώπινη κοινωνική ζωή, εξακολουθεί να υπάρχει, ακόμη και σε μία διαιρεμένη και αποξενωμένη κατάσταση, κάποιο είδος ουσίας της ανθρώπινης αλληλοσχέτισης. Αποξενωμένη και καταπιεσμένη όπως είναι, παρέχει έναν ανταγωνιστικό πυρήνα στην καρδιά του κεφαλαίου.

Το δεύτερο ρεύμα είναι ότι η δραστηριότητα του κεφαλαίου δημιουργεί την ίδια την επανάσταση. Όπως φαίνεται παραπάνω, το κεφάλαιο συνεχώς επαναστατικοποιεί τις κοινωνικές διαδικασίες. Ο Καμάτ υποστηρίζει ότι αυτή η συνεχής αλλαγή δημιουργεί αστάθεια, μία μόνιμη αίσθηση κρίσης και ενός φόβου για το μέλλον που εξωθεί τους ανθρώπους να επαναστατήσουν.

Εδώ είναι που μπορούμε να εντοπίσουμε ένα σημαντικό ελάττωμα στα γραπτά του Καμάτ και στην ευρύτερη θεώρηση της πράσινης αναρχίας. Το ελάττωμα είναι πως όλη η δραστηριότητα είναι προδιαγεγραμμένη στο κεφάλαιο – η ανθρωπότητα φαίνεται να είναι ένα παθητικό θύμα. Αν δεχθούμε τα επιχειρήματα του Καμάτ για τις προϋποθέσεις του κεφαλαίου, τότε κατασκευάζουμε ένα δεκαχιλιετές μετα-αφήγημα συνεχούς καταπίεσης. Πράγματι, ο πράσινος αναρχικός συγγραφέας Ζέρζαν περιγράφει την ιστορία του πολιτισμού ως μία «παράσταση τρόμου ή ταξίδι θανάτου». Ο David Watson μιλάει για την κυριαρχία του κεφαλαίου ως μία «μεγαμηχανή» και την συγκρίνει με μία «ύδρα». Και οι δύο συγγραφείς δημιουργούν μετά μια εικόνα απόλυτης κυριαρχίας και αναποφευκτικότητας. Υπάρχει κάποια δικαιολόγηση για αυτό. Η κατάρρευση όλων των σοβαρών επαναστατικών προκλήσεων και οι φρίκες του «πραγματικά υπαρκτού σοσιαλισμού» είναι απόδειξη της συνεχούς δύναμης της Εξουσίας. Η καθημερινώς ζώσα εμπειρία εντός του δεσποτισμού του κεφαλαίου είναι μία εμπειρία απελπισίας: το πολιτιστικό κλίμα είναι ένα μείγμα αδράνειας και άγχους.

Αυτό το πρόβλημα φαίνεται να είναι σχεδόν επιδημικό σε όσους αναλύουν τις συνθήκες της πραγματικής υπαγωγής (Σχολή της Φρανκφούρτης, κλπ.) Από την φύση του, υποθέτουν το τέλος ενός εξωτερικού, ενός χώρου πέρα από το κεφάλαιο, και επομένως το τέλος του χώρου από τον οποίο προκύπτει η αντίσταση. Ωστόσο, υπάρχει μία τάση που ξεφεύγει από αυτό το τέλμα: ένα ρεύμα που λέγεται Αυτόνομος Μαρξισμός. Η πρόταση αυτού του δοκιμίου είναι ο Καμάτ, και η πράσινη αναρχία γενικότερα, θα επωφεληθούν από μία ανάγνωση του Αυτόνομου Μαρξισμού (και το αντίστροφο).

Κατά κάποιον τρόπο, η πράσινη αναρχία και ο Αυτόνομος Μαρξισμός είναι πολικά αντίθετα. Μια ακατέργαστη ανάγνωση και των δύο βλέπει το πρώτο ως μια εικόνα συνεχούς δύναμης του κεφαλαίου, και το τελευταίο ως την συνεχή δύναμη της εργασίας. Μήπως άραγε προκύψει κάτι γόνιμο από την θέση και την αντίθεση;

Αυτό που μπορούμε να πάρουμε από τον Αυτόνομο Μαρξισμό είναι η σύλληψη του συνεχούς ανταγωνισμού αυτών που έχουν αιχμαλωτιστεί στο κεφάλαιο ως το θεωρητικό μας σημείο εκκίνησης, και ότι οι συνθήκες της πραγματικής υπαγωγής δεν σηματοδοτούν το τέλος του αγώνα αλλά νέα και μεταβαλλόμενα πεδία μάχης. Σημαντικό σε αυτήν την κατανόηση είναι να δούμε το κεφάλαιο όχι ως μία κατάσταση «φετιχισμού» αλλά ως «φετιχισμός» – μία διάκριση μεταξύ της πραγματικότητας της κυριαρχίας και της συγκεκριμενοποίησής της. Το πρώτο υποθέτει πως το τελικό σημείο είναι εδώ, το τελευταίο βλέπει έναν συνεχή αγώνα που το κεφάλαιο δεν μπορεί ποτέ να κερδίσει: η ιστορία δεν είναι απλώς 10000 χρόνια κυριαρχίας, αλλά επίσης 10000 χρόνια αντίστασης και εντός και εκτός της κυριαρχίας.

Διαβάζοντας τον Καμάτ μέσα από αυτόν τον φακό, καταλήγουμε σε ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα. Η συνθήκη ανθρωπομόρφωσης του κεφαλαίου είναι ο μετασχηματισμός των πάντων σε μία κατάσταση έντασης. Έχουμε παγιδευτεί σε μία κοινωνική σχέση που η ίδια είναι μία μόνιμη κρίση, η διαμάχη μεταξύ φετιχισμού και αντφετιχισμού. Διαβάζοντάς το με αυτόν τον τρόπο, ο σχηματισμός της υλικής ανθρώπινης κοινότητας από το κεφάλαιο, είναι ο σχηματισμός κάθε πτυχής της ζωής ως αγώνας: η γενίκευση της εξέγερσης ως απαραίτητη προϋπόθεση της ύπαρξης.

Η εξέγερση της ανθρωπότητας ενάντια στο κεφάλαιο

«Ο επαναστατικός αγώνας είναι αγώνας ενάντια στην κυριαρχία όπως αυτή εμφανίζεται σε όλες τις εποχές και μέρη και σε όλες τις διαφορετικές πτυχές της ζωής» – J. Holloway

«Εν αρχή ην η κραυγή» στο Revolutionary Writing: Common Sense Essays in Post-Political Politics

Πως μπορεί ο Καμάτ να ενημερώσει την δημιουργία μίας βιώσιμης και δυναμικής αναρχικής πράξης; Και άραγε ο αγώνας ήδη άρχισε να εμφανίζει μορφές και σημάδια που μοιράζονται κοινά με τον Καμάτ;

Ξεκινώντας με μία ριζοσπαστική πολιτική ενημερωμένη από τον Καμάτ σημαίνει το τέλος της πολιτικής της γκιλοτίνας. Η εικόνα της εξέγερσης ενάντια στο κεφαλαίο ως πόλεμος μεταξύ δύο ξεχωριστών και ευδιάκριτων τάξεων τώρα είναι ελάχιστα επίκαιρη. Αντιθέτως, μας παρουσιάζεται μία εξέγερση της ανθρωπότητας ενάντια στο κεφάλαιο: ενάντια στην κοινωνική σχέση που δομείται από την πραγμοποίηση της δραστηριότητάς μας. Η επανάσταση επανεπικυρώνεται ως αυτοκατάργηση: ως η απελευθερωτική καταστροφή των ρόλων και της συμπεριφοράς που μας συνθέτουν και μας εξαναγκάζουν να ξαναφτιάξουμε τις συνθήκες της υποδούλωσής μας. Όπως γράφει ο Καμάτ: «κάθε άτομο πρέπει να είναι βίαιο με τον εαυτό του για να απορρίψει, ως έξω καθεαυτό, την εξημέρωση του κεφαλαίου και όλες τις άνετες, αυτοεπικυρωτικές ‘εξηγήσεις’ του». Αν αναλογιστούμε τις παγκόσμιες διαστάσεις της υλικής κοινότητας του κεφαλαίου, η επανάσταση αναπτύσσεται από την αυτοκατάργηση του προλεταριάτου, προς την κατάργηση της πλανητικής εργασιακής μηχανής – η πλήρης και ολοκληρωτική αναδιαμόρφωση της καθημερινής ζωής. Αυτή η σύλληψη της επανάστασης υπερβαίνει τις τυπικές ιδέες και της αριστεράς και της υπεραριστεράς: δηλαδή της κατάληψης της υποδομής του κεφαλαίου και της εφαρμογής μίας νέας διοίκησης (είτε πρόκειται για κόμματα είτε για συμβούλια).

Ο Καμάτ περιφρονεί τα αιτήματα κατάληψης των εργοστασίων: «έτσι ώστε όλοι οι αιχμάλωτοι του συστήματος υποτίθεται ότι αναλαμβάνουν τις φυλακές τους και αρχίζουν την αυτοδιαχείριση της φυλάκισής τους». Η εξέγερση ενάντια στον δεσποτισμό του κεφαλαίου, μία κατάσταση που βασίζεται στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, και στις ιστορικές προϋποθέσεις, είναι μία εξέγερση ενάντια στο σύνολο του κεφαλαίου. Είναι μια εξέγερση ενάντια στην φύση και την πορεία του πολιτισμού: ενάντια και στις αρχικές ρήξεις του κυνηγετικού / τροφοσυλλεκτικού gemeinwessen και στις τελευταίες του εξελίξεις. Αυτή η εξέγερση έχει πρωτόγονες και Λουδιτικές διαστάσεις. Αλλά ο Καμάτ δεν το μετατρέπει αυτό σε ιδεολογία, δεν πιστεύει σε μια απλή επιστροφή σε ένα τέλειο πρωτόγονο στάδιο (όπως κάνουν ορισμένοι πράσινοι αναρχικοί)· αυτό το είδος σκέψης είναι άλλη μία «ηχώ του παρελθόντος» – προϊόν μίας εξημερωμένης ανθρωπότητας.

Ο Καμάτ υποστηρίζει ότι πρέπει να απορρίψουμε την μυθολογία της τάξης. Γράφει: «Όλοι είμαστε σκλάβοι του κεφαλαίου. Η απελευθέρωση ξεκινά με την άρνηση να αντιληφθεί κανείς τον εαυτό του με βάση τις κατηγορίες του κεφαλαίου, δηλαδή ως προλετάριος, ως μέλος μίας νέας μεσαίας τάξης, ως καπιταλιστής κλπ. Επομένως παύουμε επίσης να αντιλαμβανόμαστε το Άλλο – στην κίνησή του προς την απελευθέρωση – με βάση αυτές τις ίδιες κατηγορίες.» Θα πρότεινα επίσης ότι εδώ βρίσκουμε έναν στιγμιαίο σύνδεσμο μεταξύ Καμάτ και εκείνο το είδος λαϊκού παγκόσμιου Ζαπατισμού που εντοπίζεται σε πολλούς αναρχικούς κύκλους. Οι πρώτες παγκόσμιες συναντήσεις που φιλοξένησε το EZLN ήταν για την «Ανθρωπότητα ενάντια στον Νεοφιλελευθερισμό». Η απόρριψη των ρόλων που έχει δημιουργήσει για εμάς το κεφάλαιο μας επιτρέπει να δούμε τις γραμμές σύνδεσης που μοιραζόμαστε με τους πάντες. Είναι επίσης ζωτικής σημασίας για την δημιουργία μίας πράξης που δεν πραγμοποιεί συγκεκριμένους κοινωνικούς αγώνες ως το καθοριστικό στοιχείο της γενικής επανάστασης. Επομένως μπορούμε να προχωρήσουμε στην κατασκευή δικτύων / ριζωμάτων / ιστών αντίστασης που να αποδέχονται την διαφορά, την μοναδικότητα και την εγκυρότητα καθενός από τους συμμετέχοντες, δίχως να καταρρέουν σε μία πολιτική διάσπασης. Ο μετασχηματισμός του προλεταριακού εγχειρήματος σε ένα ανθρώπινο εγχείρημα σημαίνει ότι χρειαζόμαστε νέες μεθόδους αγώνα. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η μαζική κινητοποίηση της πολιτισμένης κοινωνίας που αντιτάχθηκε στο τελευταίο κεφάλαιο του πολέμου στον Περσικό Κόλπο, αποτελεί απόδειξη του ζωντανού θανάτου και της ανικανότητας της τυπικής πράξης καί της αριστεράς καί του φιλελευθερισμού. Ο Καμάτ υποστηρίζει ότι για να γίνει επιτυχημένη, μία απελευθερωτική επανάσταση πρέπει να λάβει μέρος στο δικό της «έδαφος». Αλλά αν δεν υπάρχει χώρος που να είναι έξω από το κεφάλαιο, πού μπορεί να υπάρξει αυτό το έδαφος; Ο Καμάτ είναι λίγο εκνευριστικός που δεν βοηθάει στην ταυτοποίηση αυτού του νέου εδάφους: ταυτοποιεί μόνο ό, τι δεν είναι. Για παράδειγμα: «Σήμερα η ανθρωπότητα μπορεί να ξεκινήσει την μάχη ενάντια στο κεφάλαιο όχι στην πόλη, ούτε στην επαρχία αλλά έξω και από τα δύο: εξ ου και η αναγκαιότητα να εμφανιστούν κομμουνιστικές μορφές που θα είναι πραγματικά ανταγωνιστικές στο κεφάλαιο, και επίσης ως σημεία συγκέντρωσης των δυνάμεων της επανάστασης». Πού θα μπορούσε να είναι αυτό; Είναι πιθανό αυτό το έδαφος για να ξεκινήσει έναν αγώνα, να προκύπτει μόνο μέσω του αγώνα. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως τα παγκόσμια κινήματα που στοχεύουν στον επαναπροσδιορισμό χώρων όπως τα κατειλημμένα κοινωνικά κέντρα στην Ευρώπη, οι κοινοτικοί κήπο της Νέας Υόρκης, οι αυτόνομοι δήμοι του Τσιάπας, για παράδειγμα, είναι αυτοί οι νέοι χώροι. Αν κανείς σκεφτεί το τελευταίο, μπορεί να δει πως είναι ταυτόχρονα και επαρχιακό και παγκόσμιο – χώροι όπου οι διάφορες κοινότητες ζουν καθημερινά αγροτικές ζωές, αλλά επίσης και ένα είδος πλανητικού επικέντρου που προσλαμβάνει ανθρώπους και νοήματα πιο ευρεία από τα φυσικά του όρια. Μια σειρά από άλλες επαναστατικές κινήσεις και δημιουργικές και καταστροφικές – τα γκράφιτι, τα μπάχαλα, η διέλευση συνόρων, πάρτι για την Ανάκτηση των Δρόμων, η Προσωρινή Αυτόνομη Ζώνη, οι κομμούνες, η ρακοσυλλογή, η εθελοντική αστεγία – θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως τρόποι δημιουργίας αυτού του νέου εδάφους.

Αυτού του είδους οι δραστηριότητες φέρνουν πάντα τους ανθρώπους σε σύγκρουση με το κράτος, αφού διαταράσσουν τις ομαλές ροές του κεφαλαίου και παραβαίνουν τους νόμους περί ιδιοκτησίας. Αυτό σημαίνει ότι το ζήτημα της βίας πρέπει να αντιμετωπιστεί. Ωστόσο, η απόρριψη του άσπρου-μαύρου του ταξικού πολέμου σημαίνει ότι ωθούμεθα εναντίον εκείνων που είναι απλώς εμείς: άνθρωποι που παίζουν ρόλους που δίνονται από το κεφάλαιο. Ο Καμάτ, αν και δεν συμπαθεί το κράτος, επιχειρηματολόγησε ότι πολλές συγκρούσεις φοιτητών με μπάτσους στις αρχές της δεκαετίας του 1970 οδήγησαν στην ενίσχυση των ρόλων που χρησιμοποιεί το κεφάλαιο για να μονομαχήσει η ανθρωπότητα με τον εαυτό της, και όχι στον περιορισμό τους. Ο Καμάτ δεν κηρύττει υπέρ της μη-βίας αλλά ότι η επανάσταση πρέπει να αντιμετωπίσει μία αντίφαση της βίας: ότι η βία υπάρχει στις κοινωνικές συγκρούσεις, ότι η βία ενάντια στο κεφάλαιο πρέπει να αποδεχθεί ως απαραίτητη, αλλά η βία ενάντια στο κεφάλαιο συχνά σημαίνει βία ενάντια σε ανθρώπους, κάτι που μπορεί να βαλτώσει την επανάσταση και να συντρίψει την απελευθερωτική της φύση. Αυτό έχει μία σειρά από επιπτώσεις. Για τον Καμάτ, δεδομένου ότι η κομμουνιστική επανάσταση έχει να κάνει με την επανεπικύρωση της ζωής, η αναπαράσταση της επανάστασης ως πόλεμος, με επίκεντρό της τον θάνατο και το μαρτύριο, λειτουργεί μόνο για να προβάλλει την κατασταλτική αντίληψη της ανθρωπότητας στον πυρήνα της εξέγερσης ενάντια στην κυριαρχία – «αυτό θα έθετε την ίδια (την επανάσταση) για άλλη μια φορά στο έδαφος της ταξικής κοινωνίας».

Και πάλι είναι ασαφής για μια εναλλακτική λύση, προτείνοντας ότι «πρέπει να βρούμε νέες μεθόδους, όπως να αντιμετωπίζουμε όλους τους θεσμούς με περιφρόνηση και γελοιοποίηση αφήνοντάς τους παγιδευμένους στις ανησυχίες τους. Αυτή η οπτική μπορεί να ήταν εφικτή στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν το κεφάλαιο φαινόταν να έχει χάσει κάθε καινοτόμα ποιότητα. Ωστόσο, αντιμετωπίζοντας το ενεργό εγχείρημα του νεοφιλελευθερισμού και νεοσυντηρητισμού, ίσως χρειάζεται μία πιο εξεγερσιακή προσέγγιση.

Αλλά αν κοιτάξουμε την πορεία των εξεγέρσεων ενάντια στους νεοφιλελεύθερους θεσμούς που εκδηλώθηκαν στους αγώνες ενάντια στις συνόδους κορυφής, παρατηρούμε κάποια εγκυρότητα στις ανησυχίες του Καμάτ. Οι πιο ‘επιτυχημένες’ εξεγέρσεις φαίνεται να είναι αυτές που ήταν και γιορτές και εξεγέρσεις: που συμμετέχουν στην δημιουργία νέων τρόπων ύπαρξης καθώς εμποδίζουν την λειτουργία του κεφαλαίου. Κάποιες φορές το σπάσιμο του χρηματιστηρίου του Λονδίνου και η πυρπόληση αστυνομικών αυτοκινήτων θα είναι κεντρικό κομμάτι της καταστροφής της εξημέρωσης, άλλες θα είναι κομμάτι της ενίσχυσής της μέσω της βιαιοπραγίας ενάντια σε επαναστάτες, και στον υποβιβασμό των πάντων σε τραμπουκισμό.

Μπορούμε όμως να αμφισβητήσουμε την εξημέρωση προσωπικά ελπίζοντας να την αμφισβητήσουμε κοινωνικά; Αυτό δεν είναι ξεκάθαρο. Είναι πιθανό ότι ένα ευρύ φάσμα της κοινωνικής απόκλισης, της πολιτικής του σώματος, της κουλτούρας, των παράλογων οικολογικών ανησυχιών, της σεξουαλικής απελευθέρωσης, περιέχουν μέσα τους άγριες ποιότητες που προσφέρουν τουλάχιστον την ευκαιρία της εξέγερσης. Η ανθρωπότητα δεν είναι ακόμη πλήρως ρομποτοποιημένη. Ας ολοκληρώσουμε λοιπόν με την πιο αισιόδοξη σημείωση του Καμάτ: «Το να ζεις δεν είναι υποταγή, αλλά επανεφεύρεση, δημιουργία!»

Πηγή: prasinoieleutheriakoi.wordpress.com/2021/10/21/ο-ζακ-καμάτ-και-η-νέα-πολιτική-της-απελε/

Εικόνες:

Προσθέστε περισσότερες πληροφορίες

To μέγιστο μέγεθος των αρχείων είναι 16ΜΒ. Επιτρέπονται όλες οι γνωστές καταλήξεις αρχείων εικόνας,ήχου, βίντεο. ΠΡΟΣΟΧΗ! Για να υπάρχει η δυνατότα embed ενός video πρέπει να είναι της μορφής mp4 ή ogg.

Νέο! Επιλέξτε ποιά εικόνα θα απεικονίζεται στην αρχή του σχόλιου.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License