Για το βιβλίο της Βίας του Slavoj Zizek και μια κριτική απάντηση από τον Simon Critchley

Πάντως, στο βιβλίο του αυτό, η πρωταρχική προσπάθεια του Ζίζεκ είναι να αντιδιαστείλει δυο μορφές βίας, την υποκειμενική και την αντικειμενική βία. Η υποκειμενική βία αναφέρεται σε βίαιες πράξεις, που μπορούν να ταυτοποιηθούν σε σχέση με τα υποκείμενά τους και τους σκοπούς τους - αυτή είναι η περίπτωση των βομβιστικών ενεργειών αυτοκτονίας, των τρομοκρατικών επιθέσεων ή των πολιτικών δολοφονιών. Από την άλλη μεριά, η αντικειμενική ή συστημική βία αποτελεί και απορρέει από τις καταστροφικές συνέπειες της ομαλής λειτουργίας των οικονομικών και πολιτικών συστημάτων - τις μη αποσκοπούμενες ή απρόβλεπτες συνέπειες της κοινωνικο-οικονομικής τάξης, όπως λέμε στην κοινωνιολογία.

Για το βιβλίο της Βίας του Slavoj Zizek και μια κριτική απάντηση από τον Simon Critchley

Πριν λίγες μέρες, κυκλοφόρησε το τελευταίο βιβλίο του Slavoj Zizek με την ονομασία Βία (Violence, Profile Books, 2008). Ήδη έχουν γραφεί κι ακουστεί διάφορα λόγια γι' αυτό. Για παράδειγμα, μπορείτε να ακούσετε τις παρουσιάσεις του βιβλίου και τις συνεντεύξεις με τον Ζίζεκ σε δυο ραδιοφωνικές εκπομπές του BBC, που έγιναν αυτή τη βδομάδα, στο Radio 4 και στο Radio 3. Πάντως, στο βιβλίο του αυτό, η πρωταρχική προσπάθεια του Ζίζεκ είναι να αντιδιαστείλει δυο μορφές βίας, την υποκειμενική και την αντικειμενική βία. Η υποκειμενική βία αναφέρεται σε βίαιες πράξεις, που μπορούν να ταυτοποιηθούν σε σχέση με τα υποκείμενά τους και τους σκοπούς τους - αυτή είναι η περίπτωση των βομβιστικών ενεργειών αυτοκτονίας, των τρομοκρατικών επιθέσεων ή των πολιτικών δολοφονιών. Από την άλλη μεριά, η αντικειμενική ή συστημική βία αποτελεί και απορρέει από τις καταστροφικές συνέπειες της ομαλής λειτουργίας των οικονομικών και πολιτικών συστημάτων - τις μη αποσκοπούμενες ή απρόβλεπτες συνέπειες της κοινωνικο-οικονομικής τάξης, όπως λέμε στην κοινωνιολογία. Απέναντι στην ολιστική μορφή της αναδυόμενης συστημικής βίας, ο Ζίζεκ λέει, όλοι είμαστε ηθικά υπόλογοι και συμμέτοχοι και δεν δικαιολογούμαστε να παριστάνουμε τους αθώους και αμέτοχους παρατηρητές. Γι' αυτό ακριβώς, θεωρεί ότι η συστημική βία αποτελεί την άλλη πλευρά και την προϋπόθεση της υποκειμενικής βίας. Η συστημική βία - όπως κι η ιδεολογία - για τον Ζίζεκ, μπορεί να είναι υποκειμενικά αόρατη και ανεξιχνίαστη, αλλά είναι αντικειμενικά πραγματική και εξηγήσιμη.

Η πλάνη της ιδεολογίας του παρόντος, που μας στερεί το χρόνο του αυτοστοχασμού, επειδή ακριβώς είμαστε πιεσμένοι να δρούμε συνέχεια, ισχυρίζεται ο Ζίζεκ, είναι ακριβώς ο λόγος που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τη συνεργία και τη συνενοχή μας μέσα στο σύστημα της αντικειμενικής βίας. Σαν το ανέκδοτο των δυο φίλων, που έχοντας πιεί νωρίτερα ένα-δυο ποτά, πάνε σ' ένα θέατρο να δουν μια θεατρική παράσταση, που όμως τη βρίσκουν μάλλον βαρετή. Κάποια στιγμή, ο ένας θέλει να ουρήσει και βγαίνει έξω από την αίθουσα, αλλά δεν μπορεί να βρει την τουαλέτα. Τελικά, μπαίνει σε μια πόρτα που βρίσκει μπροστά του και βρίσκεται μέσα σ' ένα κάπως άδειο χώρο με χαμηλό φωτισμό, όπου διακρίνει σε μια γωνιά μια γλάστρα μ' ένα φυτό. Χωρίς να μπορεί να κρατηθεί, πάει και κατουρεί στη γλάστρα. Όταν μετά επιστρέφει στη θέση του, ρωτά το φίλο του αν έχασε τίποτε ιδιαίτερο απ' το έργο. Κι αυτός του απαντά: "Κρίμα, έχασες την καλύτερη σκηνή! Κάποιος εμφανίσθηκε στο πάλκο και πήγε και κατούρησε σ' εκείνη τη γλάστρα.."

Αλλά, επιπλέον, ο Ζίζεκ θέλει να στρέψει τη διερεύνησή του στα χνάρια της υλιστικής θεωρίας της βίας και γι' αυτό καταφεύγει στην έννοια της "θεϊκής βίας" του Walter Benjamin, την οποία την κατανοεί σαν "την ηρωϊκή προϋπόθεση της απομόνωσης της αυτόνομης κι ελεύθερης απόφασης." Παραδείγματα της θεϊκής βίας, γι' αυτόν, είναι η βία των Ιακωβίνων και του Ροβεσπιέρου στη Γαλλία της δεκαετίας του 1790, όπως και οι επιθέσεις στις αστικές γειτονιές του Ρίο ντε Τζανέϊρο που έκαναν πριν περίπου δέκα χρόνια οι εξαθλιωμένοι και αποστερημένοι κάτοικοι των φτωχομαχαλάδων, των φαβέλας. Όμως, το παράδοξο είναι - όπως ο Ζίζεκ συνηθίζει να μας αιφνιδιάζει, όταν διατυπώνει τις πολιτικές του προτάσεις - ότι, μπροστά στην αντικειμενική συστημική βία του κόσμου, ο Ζίζεκ μας συμβουλεύει να μην κάνουμε τίποτε: φαίνεται να μας λέει "απλώς καθίστε και περιμένετε" και να έχετε το θάρρος να μην κάνετε τίποτε, γιατί, όπως πιστεύει, "μερικές φορές, το να μην κάνουμε τίποτε είναι το βιαιότερο πράγμα, που μπορούμε να κάνουμε."

Αυτή είναι μια παράδοξη αντίφαση, την οποία δεν αφήνει ασχολίαστη ο Simon Critchley στην πρώτη σύντομη βιβλιοκριτική που έγραψε χθές στον Independent. Και λέει ο Critchley:
Από τη μια μεριά, η μόνη αυθεντική στάση, που μπορεί να κρατήσει κανείς μέσα σε σκοτεινούς χρόνους, είναι να μην κάνει τίποτε, να αρνηθεί όλες τις δεσμεύσεις, να παραλύσει σαν τον Bartleby του Melville, τον αληθινό ήρωα αυτού του βιβλίου αλλά και άλλων βιβλίων του Ζίζεκ. Από την άλλη μεριά, ο Ζίζεκ ονειρεύεται μια θεϊκή βία, μια κατακλυσμιαία , καθαρτήρια βία της αυτόνομης κι ελεύθερης ηθικής πράξης, κάτι σαν εκείνη της Αντιγόνης του Σοφοκλή. Αλλά εδώ η τραγωγία του Σαίξπηρ είναι ένα καλύτερο παράδειγμα από τους προγόνους-της της αρχαιότητας. Γιατί ο Ζίζεκ είναι ένας Σλοβένος Άμλετ, που είναι εντελώς παραλυμένος, αλλά μπορεί να ονειρεύεται μια εκδικητική βίαιη πράξη, την οποίαν όμως τελικά δεν έχει το θάρρος να την κάνει. Με λίγα λόγια, πίσω από τις τρεμουλιαστές αναλαμπές των θεωρητικών αναστροφών, η δουλειά του Ζίζεκ μας οδηγεί σ' ένα φοβερό και μοιραίο αδιέξοδο: το μόνο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να μην κάνουμε τίποτε. Απλώς μπορούμε να καθίσουμε να περιμένουμε. Όπως ο μεγάλος πρίγκηπας της Δανίας έλεγε, "η ετοιμότητα είναι το παν." Αλλά η αλήθεια είναι ότι ο Ζίζεκ ποτέ δεν είναι έτοιμος. Η δουλειά του κωλυσιεργεί μέσα σ' ατέλειωτες αναβολές και υπερπαραγωγές. Γελοιοποιεί τις προσπάθειες των άλλων να συλλογιστούν για τις δεσμεύσεις, τις αντιστάσεις και τις δράσεις (πρόσφατα διασταυρώσαμε τα πυρά μας), ενώ ο ίδιος δεν κάνει τίποτε. Αυτό που στηρίζει τη δουλειά του είναι το όνειρο της θεϊκής βίας, της σκληρότητας και της δύναμης. Ελπίζω κάποια μέρα τα όνειρά του να βγουν αληθινά.

Πηγή: http://mazemata.blogspot.com/2008/01/slavoj-zizek-simon-critchley.html


Η φωτογραφία του Critchley δεν ήταν η σωστή. Την έχω αλλάξει. Πάτε στη διεύθυνση του μπλογκ να δείτε τη σωστή φωτογραφία του Simon.

O σχολιασμός έχει απενεργοποιηθεί.

Creative Commons License

Όλα τα περιεχόμενα αυτού του δικτυακού τόπου είναι ελεύθερα προς αντιγραφή, διανομή, προβολή και μεταποίηση, αρκεί να συνεχίσουν να διατίθενται, αυτά και τα παράγωγα έργα που πιθανώς προκύψουν, εξίσου ελεύθερα, υπό τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License